Home » Program

Program

PROGRAM OLIMPIADY

Program składa się z dwóch bloków tematycznych:

  1. Stały blok dla wszystkich edycji Olimpiady obejmuje dwie główne grupy tematyczne:
    1. Przemiany społeczno-gospodarcze we współczesnym świecie i Polsce
    2. Struktury i mechanizmy życia politycznego w Polsce i świecie
  2. Zmienny blok tematyczny jest ustalany corocznie dla każdej edycji zawodów i zawiera problematykę wynikającą najczęściej z jednego z tematów bloku stałego, odpowiednio rozszerzonego i wyrażonego w haśle danej edycji

1. STAŁY BLOK TEMATYCZNY LXIII EDYCJI OLIMPIADY

 I. Przemiany społeczno-gospodarcze we współczesnym świecie i Polsce

  1. Życie zbiorowe i jego reguły. Definicje zbiorowości, społeczności, wspólnoty, społeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi. Normy i instytucje społeczne. Źródła i mechanizmy konfliktów społecznych oraz sposoby ich rozwiązywania.
  2. Grupy społeczne. Wielkie i małe struktury społeczne. Relacje między wielkimi strukturami społecznymi. Konflikty społeczne. Rola małych grup społecznych w funkcjonowaniu struktur społecznych. Rodzina jako grupa społeczna. Społeczności etniczne i terytorialne. Struktura społeczna współczesnego społeczeństwa polskiego.
  3. Struktura i procesy demograficzne. Procesy rozwoju ludności i ich następstwa społeczno-gospodarcze. Struktura klasowo-warstwowa polskiego społeczeństwa. Uwarunkowania pionowej i poziomej ruchliwości społecznej. Mechanizm i skutki społecznego wykluczenia oraz sposoby przeciwdziałania temu zjawisku. Wybrane problemy życia społecznego w Polsce (w tym sytuację młodych ludzi). Przemiany struktur ludnościowych Polski na tle procesów ludnościowych świata.
  4. Zmiana społeczna. Historyczne i współczesne formy organizacji społeczeństwa. Sposoby adaptacji do zmiany społecznej. Ruchy społeczne.
  5. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Koncepcje narodu. Asymilacja a tożsamość narodowa. Postawy współczesnych Polaków wobec ojczyzny i narodu. Państwo i ojczyzna w dobie globalizacji i integracji. Mniejszości narodowe, etniczne i grupy narodowościowe w Polsce. Tożsamość narodowa a świadomość europejska Polaków.
  6. Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym świecie. Różne modele polityki wybranych państw wobec mniejszości narodowych i imigrantów. Współpraca w ramach strefy Schengen. Przyczyny i sposoby rozwiązywania długotrwałych konfliktów między narodami. Przyczyny i skutki konfliktów społecznych w państwach Afryki, Azji, Ameryki Południowej i Środkowej.
  7. Obywatel i społeczeństwo obywatelskie. Obywatelstwo a narodowość. Obowiązki i prawa obywatelskie w Polsce. Rodowód koncepcji społeczeństwa obywatelskiego. Formy aktywności obywateli. Zasady zakładania i funkcjonowania stowarzyszeń, fundacji i organizacji pożytku publicznego w Polsce. Wzory projektu statutu stowarzyszenia. Obywatelstwo UE – istota, konsekwencje prawne, katalog praw obywatelskich i ich ochrona, obowiązki obywatela UE. Status obywateli państw trzecich w UE.
  8. Struktura gospodarki i struktura społeczno-zawodowa. Restrukturyzacja gospodarki. Przekształcenia własnościowe w gospodarce. Prywatyzacja. Reprywatyzacja. Procesy urbanizacji i ich następstwa. Społeczno-gospodarcze problemy wsi i rolnictwa.
  9. Gospodarka rynkowa we współczesnym świecie. Strukturalne przemiany w gospodarce światowej. Perspektywy integracji europejskiej i rozwoju rynku światowego. Główne kategorie ekonomiczne gospodarki rynkowej. Współczesne czynniki i uwarunkowania rozwoju gospodarczego. Nowoczesne technologie i gałęzie gospodarki. Rozwój gospodarczy w regionach świata – trwałość głównych ośrodków siły gospodarczej. Uwarunkowania i formy integracji gospodarczej. Problem zadłużenia jako bariera wzrostu gospodarczego. Aspekty ekonomiczne integracji europejskiej. Swobody i zasady rynku europejskiego. Polityki sektorowe UE. Unia Gospodarczo-Walutowa, Europejski Obszar Gospodarczy.
  10. Zagrożenia cywilizacyjne we współczesnym świecie. Społeczne konsekwencje rozwoju przemysłowego: problemy ludnościowe, surowcowe, energetyczne, żywnościowe, ekologiczne, katastrofy nuklearne. Ekologia jako problem światowy. Rolnictwo i wyżywienie, przyczyny głodu i niedożywienia, drogi postępu. Rolnictwo a ekologia. Problemy energetyczne świata. Procesy urbanizacji – aspekty ekonomiczne, społeczne i ekologiczne. Perspektywy i szanse rozwiązywania problemów globalnych.

II. Struktury i mechanizmy życia politycznego w Polsce i świecie

  1. Demokracja – zasady i procedury. Podstawowe wartości. Główne fazy kształtowania się systemu demokratycznego. Demokracja bezpośrednia i pośrednia. Rola opinii publicznej we współczesnym państwie i sposoby jej kształtowania. Pluralizm we współczesnym świecie. Współczesna demokracja – wyzwania i zagrożenia (np. bezpieczeństwa socjalnego; terroryzm polityczny i terroryzm państwowy a prawa człowieka i obywatela; nacjonalizm ekonomiczny).
  2. Kultura i pluralizm kulturowy. Typy i przemiany kultur. Kształtowanie kultury ogólnonarodowej i jej pluralizm. Rola tradycji i podstawowych źródeł kultury narodowej a nowoczesność i uniwersalizm w życiu kulturalnym. Dziedzictwo narodów – wartości, symbole i pomniki kultury. Konflikt norm, obyczajów i stylów życia. Tolerancja w życiu społecznym. Rola religii w kształtowaniu świata wartości. Pluralizm kulturowy.
  3. Państwo. Teorie genezy państwa i legitymizacji władzy. Koncepcja roli państwa we współczesnym świecie. Problem suwerenności zewnętrznej i wewnętrznej. Struktura terytorialna. Zagadnienie autonomii. Problem samorządności. Federalizm. Państwo jako struktura administracyjna. Sposoby klasyfikowania państw (liberalne – totalitarne, autorytarne – demokratyczne). Zasady ustrojowe państw. Konstytucja i jej rola we współczesnym państwie. Symbolika narodowa. Państwo narodowe wobec procesów globalizacji i integracji europejskiej. Problematyka członkostwa państwa w UE.
  4. Systemy polityczne. Modele ustrojowe państw. Partie, systemy partyjne i ich wpływ na funkcjonowanie państwa. Partie i ruchy polityczne we współczesnej Polsce (geneza i założenia programowe). Podstawowe zasady systemów wyborczych a ich wpływ na systemy partyjne. Sąsiedzi Polski – transformacje ustrojowe. System polityczny Unii Europejskiej.
  5. System organów państwa. Tradycje polskiego parlamentaryzmu. Parlament w systemie organów państwa. Sejm i Senat (struktura organizacyjna, mechanizmy działania, kompetencje). Władza wykonawcza w państwie demokratycznym. Struktura i kompetencje władzy wykonawczej w Polsce. Inne naczelne organy państwa. Państwo prawa. Władza sądownicza. Instytucje ochrony prawnej. Rzecznik praw obywatelskich. Organy ochrony państwowej. System źródeł prawa w Polsce. Prawo a inne systemy normatywne. Samorząd terytorialny w Polsce. System instytucjonalny i prawny UE. Instytucje UE – sposób powoływania, skład, najważniejsze kompetencje i znaczenie. Organy pomocnicze UE. Zasady regulujące działalność instytucji UE. Źródła prawa UE. Procedury podejmowania decyzji w UE.
  6. Prawa człowieka we współczesnym świecie. Kształtowanie się idei praw człowieka i obywatela. Prawa i wolności obywatelskie. Zasady i instytucje kontroli przestrzegania praw. Gwarancje międzynarodowe i wewnątrzkrajowe przestrzegania praw. Inicjatywy społeczne na rzecz praw człowieka i obywatela. Europejski system ochrony praw człowieka. Prawa człowieka jako przedmiot zainteresowania ONZ. Prawa człowieka jako strefa polityki zagranicznej państwa. Rola jednostki w życiu społeczeństwa. Instrumentalizm polityczny w sferze realizacji praw człowieka i obywatela – współzależność polityki i ekonomiki. Przykłady naruszania praw człowieka i obywatela we współczesnym świecie. Ochrona praw człowieka w Polsce – historia i teraźniejszość.
  7. Współczesna myśl polityczna. Ideologie, doktryny polityczne i ruchy społeczne. Liberalizm i neoliberalizm. Konserwatyzm. Chrześcijańska demokracja. Socjaldemokracja. Ideologie narodowe. Faszyzm. Komunizm. Ruchy społeczne w świecie i Polsce (ruchy alternatywne wśród młodzieży, inicjatywy społeczne w środowiskach lokalnych). Koncepcje integracji europejskiej i ich przedstawiciele („Ojcowie Europy”).
  8. Współczesne stosunki międzynarodowe. Mechanizmy, szanse i bariery międzynarodowej współpracy politycznej. Ugrupowania polityczne i militarne – geneza, funkcje, przyszłość. Problemy bezpieczeństwa w skali globalnej i regionalnej. Organizacje międzynarodowe – funkcje i znaczenie. Współpraca regionalna. Tworzenie regionów przygranicznych. Znaczenie regionalizacji w przełamywaniu barier narodowościowych i etnicznych i w niwelowaniu lokalnych zagrożeń cywilizacyjnych. Regionalizacja etapem we współpracy i integracji gospodarczej. Znaczenie strategicznych zasobów naturalnych w polityce międzynarodowej. Europa wśród światowych mocarstw. Geneza i przebieg integracji europejskiej. Polityka zagraniczna, bezpieczeństwa i obrony UE. Perspektywy integracji europejskiej, koncepcje rozwojowe UE.
  9. Polska w Unii Europejskiej. Geneza i przebieg integracji Polski z WE/UE. Kryteria i konsekwencje członkostwa. Aspekty instytucjonalno-prawne, ekonomiczne, społeczno-kulturowe i międzynarodowe członkostwa Polski w UE. Pozycja i perspektywy rozwoju Polski w UE. System koordynacji polityki europejskiej w Polsce. Pozycja Polski na rynku europejskim. Korzyści i koszty przystąpienia Polski do UE w perspektywie społecznej. Polska i Polacy wobec wyzwań i problemów UE.

2. ZMIENNY BLOK TEMATYCZNY LXIII EDYCJI OLIMPIADY
pod hasłem: "DEMOKRATYCZNE PAŃSTWO PRAWNE

1. Istota demokratycznego państwa prawnego. Państwo prawne a państwo prawa. Państwo prawa z perspektywy formalnej i proceduralnej. Państwo prerogatywne.

2.  Zasady demokratycznego państwa prawnego.

a)  Zasada suwerenności narodu. Naród suwerenem w państwie. Formy przejawiania się zasady suwerenności narodu: formy demokracji bezpośredniej (referendum, inicjatywa ludowa, veto ludowe, samorząd społeczny, nieposłuszeństwo obywatelskie, prawa i wolności polityczne) i demokracji pośredniej – zasada reprezentacji. Wybory w demokratycznym państwie prawnym. Zasady głosowania: powszechność, równość, tajność, bezpośredniość. Zasady ustalania wyników wyborów – wybory większościowe, proporcjonalne, mieszane. Deformacje prawa wyborczego: gerymanderka, okręgi marginalne, przymus wyborczy. Cenzusy prawa wyborczego. Kampanie wyborcze.

b)  Zasada podziału władzy. Historyczne wymiary zasady podziału władzy. Model europejski i amerykański zasady podziału władzy.

c)  Zasady pluralizmu – różnorodność w wielkości. Pluralizm ideologiczny, społeczny, kulturowy, ekonomiczny i polityczny: pluralizm tradycyjny i zinstytucjonalizowany (neokorporatyzm). Pluralizm medialny.

d)  Zasada praworządności. Istota praworządności. Praworządność w sensie szerokim (przestrzeganie prawa) i w sensie wąskim (legalizm). Praworządność formalna i materialna. Gwarancje praworządności: instytucjonalne (instytucje prawne, gwarancje w procesie stanowienia i stosowania prawa) i personalne (etyczne, wykształcenie, stabilność socjalna).

3.  Prawa, wolności i obowiązki człowieka i obywatela w demokratycznym państwie prawa. Generacje praw obywatelskich. System ochrony praw człowieka i obywatel.

4.  Wybrane zasady stosowania prawa w demokratycznym państwie prawa. Zasada odmowy zaufania obywateli do państwa. Zasada dostatecznej określoności prawa. Zasada ochrony praw nabytych. Zakaz działania prawa wstecz (Lex retro non agit). Zasada proporcjonalności. Zasada ne bis in idem. Zasada domniemania niewinności.

5.  Praworządność i państwo prawa w sporach między Polską a Unią Europejską. Konstytucyjny model demokratycznego państwa prawnego w Polsce. Istota i płaszczyzny reformowania systemu prawnego w Polsce (2015-2022). Zmiany normatywne i instytucjonalne. Kompetencje organów unijnych w rozstrzyganiu sporów z państwami członkowskimi. Rola Komisji Europejskiej i Trybunału Sprawiedliwości UE w kontroli przestrzegania prawa w Polsce z perspektywy podziału kompetencji między UE a państwami członkowskimi oraz relacji między prawem traktatowym a prawe krajowym.

LITERATURA

Program stały

Opracowania wymagane na etapie szkolnym, okręgowym i centralnym:

...........................................................................................

Antoszewski A., Herbut R. (red.), Leksykon politologii, Wrocław 2004 i późn. 
...........................................................................................

Antoszewski A., Herbut R. (red.), Demokracje zachodnioeuropejskie. Analiza porównawcza,  Wrocław 2008.
...........................................................................................

Antoszewski A., Partie i systemy partyjne państw Unii Europejskiej na przełomie wieków, Toruń 2009.
...........................................................................................

Antoszewski A., System polityczny RP, Warszawa 2012.
...........................................................................................

Baszkiewicz J., Powszechna historia ustrojów państwowych, Gdańsk 1998 i późn.
...........................................................................................

Cebul K., Zenderowski R., Wstęp do nauki o polityce, państwie i prawie, Warszawa 2006.
...........................................................................................

Dudek A., Historia polityczna Polski 1989–2012, Kraków 2013.
...........................................................................................

Giddens A., Socjologia, Warszawa 2006.
...........................................................................................

Heywood A., Politologia, Warszawa 2006 i późn.
...........................................................................................

Heywood A., Teoria polityki. Wprowadzenie, Warszawa 2009.
...........................................................................................

Izdebski H., Doktryny polityczno-prawne. Fundamenty współczesnych państw, Warszawa 2015.
...........................................................................................

Jarosz M. (red.), Polskie bieguny. Społeczeństwo w czasach kryzysu, Warszawa 2013.
...........................................................................................

Kukułka J., Historia współczesna stosunków międzynarodowych 1945–2000, Warszawa 2001 i późn.
...........................................................................................

Kuźniar R., Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989–2010. Stosunki międzynarodowe na przełomie XX i XXI wieku, Warszawa 2011.
...........................................................................................

Kuźniar R. et al., Bezpieczeństwo międzynarodowe, Warszawa 2012.
...........................................................................................

Łoś-Nowak T. (red.), Współczesne stosunki międzynarodowe. Podręcznik akademicki, Wrocław 2010.
...........................................................................................

Malinowska I., Prawa człowieka i ich ochrona międzynarodowa, wyd. 2, Warszawa 2004.
...........................................................................................

Michalak B., Sokala A., Uziębło P., Leksykon prawa wyborczego i referendalnego oraz systemów wyborczych, Stan prawny na 1 stycznia 2013 r., Warszawa 2013.
...........................................................................................

Parzymies S., Popiuk-Rysińska I., Udział Polski w organizacjach międzynarodowych, Warszawa 2012.
...........................................................................................

Sarnecki P., Ustroje konstytucyjne państw współczesnych, Warszawa 2013.
...........................................................................................

Skarżyńska K., Człowiek a polityka. Zarys psychologii politycznej, Warszawa 2005 i późn.
...........................................................................................

Sobolewska-Myślik K., Partie i systemy partyjne na świecie, Warszawa 2010.
...........................................................................................

Szul R., Język – naród – państwo. Język jako zjawisko polityczne, Warszawa 2009.
...........................................................................................

Wojciechowski S., Potyrała A. (red.), Bezpieczeństwo Polski: współczesne wyzwania, Warszawa 2014.
...........................................................................................

Wojtaszczyk K.A., Jakubowski W. (red.), Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, Warszawa 2007.
...........................................................................................

Wojtaszczyk K.A., Jakubowski W., Zamęcki Ł., Repetytorium maturalne WOS - Wiedza o społeczeństwie, Warszawa 2012.
...........................................................................................

Wojtaszczyk K.A., Poboży M. (red.), Systemy polityczne państw Unii Europejskiej, tom I i II, Warszawa 2013
...........................................................................................

Wojtaszczyk,  J. Szymańska, Uchodźcy w Europie. Uwarunkowania, istota, następstwa, Warszawa 2017.
...........................................................................................

Żmigrodzki M., Dziemidok-Olszewska B. (red.), Współczesne systemy polityczne, Warszawa 2013 i późn.
...........................................................................................

Andrzej Antoszewski, Współczesne teorie demokracji, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2016
...........................................................................................

Danuta Plecka i inni, System Polityczny Rzeczypospolitej Polskiej. Wybrane aspekty, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2020
...........................................................................................

Paweł Ochmann, Maciej Pisz, Ryszard Piotrowski (red.), Prawo konstytucyjne. Kompendium, C.H. Beck, Warszawa 2018
...........................................................................................

Janusz Reykowski, Rozczarowanie demokracją. Perspektywa psychologiczna, Smak Słowa, Sopot 2019
...........................................................................................

Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, nauk. cyklu K. A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, ASPRA-JR, tomy I-IV
...........................................................................................

Program zmienny

Anne Applebaum, Zmierzch demokracji. Zwodniczy powab autorytaryzmu, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2020
...........................................................................................

Bogusław Banaszak, Prawo konstytucyjne, C.H. Beck, Warszawa 2017
...........................................................................................

Stanisław Bożyk (red.), Prawo konstytucyjne, Temida 2, Białystok 2020

...........................................................................................

Robert Dahl, Demokracja i jej krytycy, Aletheia, Warszawa 2012

...........................................................................................

Leszek Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Wolters Kluwer, Warszawa 2020

...........................................................................................

Mirosław Granat, Prawo konstytucyjne. Pytania i odpowiedzi, Wolters Kluwer Warszawa 2021

...........................................................................................

Alicja Jaskiernia, Katarzyna Gajlewicz-Korab (red.), Pluralizm mediów, pluralizm w mediach, ASPRA-JR, Warszawa 2017

...........................................................................................

Konstytucja RP w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego oraz SN i NSA, C.H. Beck, Warszawa 2018

...........................................................................................

Tomasz Kownacki, Legitymizowanie systemu politycznego Unii Europejskiej, Elipsa, Warszawa 2014

...........................................................................................

Ewa Łętowska, Kryzys wokół Trybunału Konstytucyjnego. Co mogą zrobić sądy?, „Kultura Liberalna” 2016, nr 16

...........................................................................................

Jose Maria Maravall, Adam Przeworski (red.), Demokracja i rządy prawa, Scholar, Warszawa 2010

...........................................................................................

Radosław Markowski, Demokracja i demokratyczne innowacje. Z teorią w praktykę, Warszawa 2014

...........................................................................................

Jan-Werner Mueller, Co to jest populizm?, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2017

...........................................................................................

Ryszard Piotrowski, Kontrowersje wokół Trybunału Konstytucyjnego z perspektywy dyskursu o suwerenności, [w:] Suwerenność państwa członkowskiego Unii Europejskiej, Paweł Stawarz, Tadeusz Wallas, Konstanty A. Wojtaszczyk (red.), Warszawa 2017

...........................................................................................

Tomasz Słomka (red.), Demokracja konstytucyjna w Polsce, Elipsa, Warszawa 2019

...........................................................................................

Jarosław Sozański, Zasada demokratycznego państwa prawnego w polskiej praktyce prawnej, Kwartalnik Naukowy Uczelni Vistula, 20144(42) | 28-40

...........................................................................................

Konstanty Adam WojtaszczykPaweł Stawarz, Justyna Wiśniewska -Grzelak (red.), Zmierzch demokracji liberalnej?, ASPRA-JR, Warszawa 2018

..........................................................................................

Zasada demokratycznego państwa prawnego w Konstytucji RP, Wydawnictwo Sejmowe, Sławomira Wronkowska (red.), Warszawa 2006

...........................................................................................

Marek Zubik, Prawo konstytucyjne współczesnej Polski, C.H. Beck, Warszawa 2020

...........................................................................................

czasopismo „Przegląd Sejmowy” - https://ps.sejm.gov.pl/journal.nsf/PS.xsp

...........................................................................................

czasopismo „Państwo i Prawo”

...........................................................................................

orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego - https://trybunal.gov.pl/

...........................................................................................

strony internetowe naczelnych i centralnych organów administracji publicznej 

...........................................................................................

 

...............