Home » Program

Program

PROGRAM OLIMPIADY

Program składa się z dwóch bloków tematycznych:

  1. Stały blok dla wszystkich edycji Olimpiady obejmuje dwie główne grupy tematyczne:
    1. Przemiany społeczno-gospodarcze we współczesnym świecie i Polsce
    2. Struktury i mechanizmy życia politycznego w Polsce i świecie
  2. Zmienny blok tematyczny jest ustalany corocznie dla każdej edycji zawodów i zawiera problematykę wynikającą najczęściej z jednego z tematów bloku stałego, odpowiednio rozszerzonego i wyrażonego w haśle danej edycji

1. STAŁY BLOK TEMATYCZNY LX EDYCJI OLIMPIADY

  1. Przemiany społeczno-gospodarcze we współczesnym świecie i Polsce
    1. Życie zbiorowe i jego reguły. Definicje zbiorowości, społeczności, wspólnoty, społeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi. Normy i instytucje społeczne. Źródła i mechanizmy konfliktów społecznych oraz sposoby ich rozwiązywania.
    2. Grupy społeczne. Wielkie i małe struktury społeczne. Relacje między wielkimi strukturami społecznymi. Konflikty społeczne. Rola małych grup społecznych w funkcjonowaniu struktur społecznych. Rodzina jako grupa społeczna. Społeczności etniczne i terytorialne. Struktura społeczna współczesnego społeczeństwa polskiego.
    3. Struktura i procesy demograficzne. Procesy rozwoju ludności i ich następstwa społeczno-gospodarcze. Struktura klasowo-warstwowa polskiego społeczeństwa. Uwarunkowania pionowej i poziomej ruchliwości społecznej. Mechanizm i skutki społecznego wykluczenia oraz sposoby przeciwdziałania temu zjawisku. Wybrane problemy życia społecznego w Polsce (w tym sytuację młodych ludzi). Przemiany struktur ludnościowych Polski na tle procesów ludnościowych świata.
    4. Zmiana społeczna. Historyczne i współczesne formy organizacji społeczeństwa. Sposoby adaptacji do zmiany społecznej. Ruchy społeczne.
    5. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Koncepcje narodu. Asymilacja a tożsamość narodowa. Postawy współczesnych Polaków wobec ojczyzny i narodu. Państwo i ojczyzna w dobie globalizacji i integracji. Mniejszości narodowe, etniczne i grupy narodowościowe w Polsce. Tożsamość narodowa a świadomość europejska Polaków.
    6. Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym świecie. Imigracja. Różne modele polityki wybranych państw wobec mniejszości narodowych i imigrantów. Współpraca w ramach strefy Schengen. Przyczyny i sposoby rozwiązywania długotrwałych konfliktów między narodami. Przyczyny i skutki konfliktów społecznych w państwach Afryki, Azji, Ameryki Południowej i Środkowej.
    7. Obywatel i społeczeństwo obywatelskie. Obywatelstwo a narodowość. Obowiązki i prawa obywatelskie w Polsce. Rodowód koncepcji społeczeństwa obywatelskiego. Formy aktywności obywateli. Zasady zakładania i funkcjonowania stowarzyszeń, fundacji i organizacji pożytku publicznego w Polsce. Wzory projektu statutu stowarzyszenia. Obywatelstwo UE – istota, konsekwencje prawne, katalog praw obywatelskich i ich ochrona, obowiązki obywatela UE. Status obywateli państw trzecich w UE.
    8. Struktura gospodarki i struktura społeczno-zawodowa. Restrukturyzacja gospodarki. Przekształcenia własnościowe w gospodarce. Prywatyzacja. Reprywatyzacja. Procesy urbanizacji i ich następstwa. Społeczno-gospodarcze problemy wsi i rolnictwa.
    9. Gospodarka rynkowa we współczesnym świecie. Strukturalne przemiany w gospodarce światowej. Perspektywy integracji europejskiej i rozwoju rynku światowego. Główne kategorie ekonomiczne gospodarki rynkowej. Współczesne czynniki i uwarunkowania rozwoju gospodarczego. Nowoczesne technologie i gałęzie gospodarki. Rozwój gospodarczy w regionach świata – trwałość głównych ośrodków siły gospodarczej. Uwarunkowania i formy integracji gospodarczej. Problem zadłużenia jako bariera wzrostu gospodarczego. Aspekty ekonomiczne integracji europejskiej. Swobody i zasady rynku europejskiego. Polityki sektorowe UE. Unia Gospodarczo-Walutowa, Europejski Obszar Gospodarczy.
    10. Zagrożenia cywilizacyjne we współczesnym świecie. Społeczne konsekwencje rozwoju przemysłowego: problemy ludnościowe, surowcowe, energetyczne, żywnościowe, ekologiczne, katastrofy nuklearne. Ekologia jako problem światowy. Rolnictwo i wyżywienie, przyczyny głodu i niedożywienia, drogi postępu. Rolnictwo a ekologia. Problemy energetyczne świata. Procesy urbanizacji – aspekty ekonomiczne, społeczne i ekologiczne. Perspektywy i szanse rozwiązywania problemów globalnych.
  2. Struktury i mechanizmy życia politycznego w Polsce i świecie
    1. Demokracja – zasady i procedury. Podstawowe wartości. Główne fazy kształtowania się systemu demokratycznego. Demokracja bezpośrednia i pośrednia. Rola opinii publicznej we współczesnym państwie i sposoby jej kształtowania. Pluralizm we współczesnym świecie. Współczesna demokracja – wyzwania i zagrożenia (np. bezpieczeństwa socjalnego; terroryzm polityczny i terroryzm państwowy a prawa człowieka i obywatela; nacjonalizm ekonomiczny).
    2. Kultura i pluralizm kulturowy. Typy i przemiany kultur. Kształtowanie kultury ogólnonarodowej i jej pluralizm. Rola tradycji i podstawowych źródeł kultury narodowej a nowoczesność i uniwersalizm w życiu kulturalnym. Dziedzictwo narodów – wartości, symbole i pomniki kultury. Konflikt norm, obyczajów i stylów życia. Tolerancja w życiu społecznym. Rola religii w kształtowaniu świata wartości. Pluralizm kulturowy.
    3. Państwo. Teorie genezy państwa i legitymizacji władzy. Koncepcja roli państwa we współczesnym świecie. Problem suwerenności zewnętrznej i wewnętrznej. Struktura terytorialna. Zagadnienie autonomii. Problem samorządności. Federalizm. Państwo jako struktura administracyjna. Sposoby klasyfikowania państw (liberalne – totalitarne, autorytarne – demokratyczne). Zasady ustrojowe państw. Konstytucja i jej rola we współczesnym państwie. Symbolika narodowa. Państwo narodowe wobec procesów globalizacji i integracji europejskiej. Problematyka członkostwa państwa w UE.
    4. Systemy polityczne. Modele ustrojowe państw. Partie, systemy partyjne i ich wpływ na funkcjonowanie państwa. Partie i ruchy polityczne we współczesnej Polsce (geneza i założenia programowe). Podstawowe zasady systemów wyborczych a ich wpływ na systemy partyjne. Sąsiedzi Polski – transformacje ustrojowe. System polityczny Unii Europejskiej.
    5. System organów państwa. Tradycje polskiego parlamentaryzmu. Parlament w systemie organów państwa. Sejm i Senat (struktura organizacyjna, mechanizmy działania, kompetencje). Władza wykonawcza w państwie demokratycznym. Struktura i kompetencje władzy wykonawczej w Polsce. Inne naczelne organy państwa. Państwo prawa. Władza sądownicza. Instytucje ochrony prawnej. Rzecznik praw obywatelskich. Organy ochrony państwowej. System źródeł prawa w Polsce. Prawo a inne systemy normatywne. Samorząd terytorialny w Polsce. System instytucjonalny i prawny UE. Instytucje UE – sposób powoływania, skład, najważniejsze kompetencje i znaczenie. Organy pomocnicze UE. Zasady regulujące działalność instytucji UE. Źródła prawa UE. Procedury podejmowania decyzji w UE.
    6. Prawa człowieka we współczesnym świecie. Kształtowanie się idei praw człowieka i obywatela. Prawa i wolności obywatelskie. Zasady i instytucje kontroli przestrzegania praw. Gwarancje międzynarodowe i wewnątrzkrajowe przestrzegania praw. Inicjatywy społeczne na rzecz praw człowieka i obywatela. Europejski system ochrony praw człowieka. Prawa człowieka jako przedmiot zainteresowania ONZ. Prawa człowieka jako strefa polityki zagranicznej państwa. Rola jednostki w życiu społeczeństwa. Instrumentalizm polityczny w sferze realizacji praw człowieka i obywatela – współzależność polityki i ekonomiki. Przykłady naruszania praw człowieka i obywatela we współczesnym świecie. Ochrona praw człowieka w Polsce – historia i teraźniejszość.
    7. Współczesna myśl polityczna. Ideologie, doktryny polityczne i ruchy społeczne. Liberalizm i neoliberalizm. Konserwatyzm. Chrześcijańska demokracja. Socjaldemokracja. Ideologie narodowe. Faszyzm. Komunizm. Ruchy społeczne w świecie i Polsce (ruchy alternatywne wśród młodzieży, inicjatywy społeczne w środowiskach lokalnych). Koncepcje integracji europejskiej i ich przedstawiciele („Ojcowie Europy”).
    8. Współczesne stosunki międzynarodowe. Mechanizmy, szanse i bariery międzynarodowej współpracy politycznej. Ugrupowania polityczne i militarne – geneza, funkcje, przyszłość. Problemy bezpieczeństwa w skali globalnej i regionalnej. Organizacje międzynarodowe – funkcje i znaczenie. Współpraca regionalna. Tworzenie regionów przygranicznych. Znaczenie regionalizacji w przełamywaniu barier narodowościowych i etnicznych i w niwelowaniu lokalnych zagrożeń cywilizacyjnych. Regionalizacja etapem we współpracy i integracji gospodarczej. Znaczenie strategicznych zasobów naturalnych w polityce międzynarodowej. Europa wśród światowych mocarstw. Geneza i przebieg integracji europejskiej. Polityka zagraniczna, bezpieczeństwa i obrony UE. Perspektywy integracji europejskiej, koncepcje rozwojowe UE.
    9. Polska w Unii Europejskiej. Geneza i przebieg integracji Polski z WE/UE. Kryteria i konsekwencje członkostwa. Aspekty instytucjonalno-prawne, ekonomiczne, społeczno-kulturowe i międzynarodowe członkostwa Polski w UE. Pozycja i perspektywy rozwoju Polski w UE. System koordynacji polityki europejskiej w Polsce. Pozycja Polski na rynku europejskim. Korzyści i koszty przystąpienia Polski do UE w perspektywie społecznej. Polska i Polacy wobec wyzwań i problemów UE.

2. ZMIENNY BLOK TEMATYCZNY LX EDYCJI OLIMPIADY
pod hasłem: "Polska i jej sąsiedzi. Polityka–Gospodarka–Społeczeństwo–Kultura"

Blok zmienny obejmuje wiedzę dotyczącą Polski i jej państw sąsiedzkich: Rosji, Litwy, Białorusi, Ukrainy, Słowacji, Czech i Niemiec. Zagadnienia zawarte w bloku dotyczą następujących obszarów wiedzy:

1. Społeczeństwo, kultura i demografia
Struktura demograficzna społeczeństw (wiek, płeć, miejsce zamieszkania). Struktury narodowościowe i wyznaniowe. Wyzwania demograficzne i ruchliwość społeczna. Poziom rozwoju kapitału społecznego. Determinanty i komponenty tożsamości narodowościowych. Charakterystyka kultur i religii. Geneza, status prawny i rola mniejszości narodowych oraz etnicznych; struktura i dynamika składu kulturowego współczesnych społeczeństw, liczebność i rozmieszczenie grup mniejszościowych; nowe mniejszości narodowe i etniczne; imigranci ekonomiczni i uchodźcy.

2. Gospodarka
Systemy gospodarcze i polityka ekonomiczna państw. Najważniejsze problemy i wyzwania społeczno-ekonomiczne. Główne wskaźniki makroekonomiczne. Struktura zatrudnienia. System pieniężno-kredytowy. Polityka fiskalna i struktura budżetu państwa. Struktura handlu zagranicznego i pozycja gospodarki w międzynarodowych stosunkach handlowych. Aspiracje gospodarcze. Migracje zarobkowe. Potencjał naukowo-techniczny.

3. System polityczny
Struktura terytorialno-administracyjna. Główne tradycje polityczne i stopień rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Główne problemy społeczno-polityczne. Reżimy polityczne. System polityczny Polski (debaty konstytucyjne po 1989 r. i współcześnie; system parlamentarno-gabinetowy RP; system partyjny i podziały socjopolityczne). System superprezydencki Federacji Rosyjskiej. System parlamentarno-gabinetowy Litwy. System prezydencki Białorusi. Debata konstytucyjna na Ukrainie po 1991 r. oraz system polityczny Ukrainy. System parlamentarno-gabinetowy Słowacji. System parlamentarno-gabinetowy Czech. System kanclerski RFN. Systemy partyjne i podziały socjopolityczne. Obwód Kaliningradzki: geneza, ewolucja i stan obecny.

4. Miejsce państw w stosunkach międzynarodowych
Polska w stosunkach międzynarodowych (polityka zagraniczna Polski po 1989 r.; integracja Polski z UE i działania Polski w Unii Europejskiej). Determinanty pozycji państwa w stosunkach międzynarodowych. Polityki zagraniczne państw – cele i działania. Rosyjskie wizje integracji euroazjatyckiej. Litwa w Unii Europejskiej. Białoruś między Wschodem a Zachodem. Ukraina między Unią Europejską a Rosją. Słowacja, Czechy i Niemcy w Unii Europejskiej. Aktywność państw w organizacjach międzynarodowych.

5. Stosunki Polski z państwami sąsiedzkimi
Historyczne i współczesne uwarunkowania wzajemnych stosunków Polski z państwami sąsiedzkimi; stan relacji dwustronnych po 1989 r. oraz wyzwania relacji Polski z państwami sąsiedzkimi; obraz Polski i Polaków oraz problemów w relacjach wzajemnych w państwach sąsiedzkich; ewolucja percepcji społeczeństw państw sąsiedzkich przez Polaków po 1989 r.; status mniejszości polskiej w państwach sąsiedzkich; współpraca Polski z państwami sąsiedzkimi w organizacjach międzynarodowych i innych strukturach współpracy, np. ONZ, UE, NATO, Rada Europy, OBWE, Grupa Wyszehradzka, Rada Państw Morza Bałtyckiego, Trójkąt Weimarski, Inicjatywa Środkowoeuropejska, Trójmorze.

LITERATURA

Program stały

Opracowania wymagane na etapie szkolnym, okręgowym i centralnym:

...........................................................................................

Antoszewski A., Herbut R. (red.), Leksykon politologii, Wrocław 2004 i późn.

 

...........................................................................................

Antoszewski A., Herbut R. (red.), Demokracje zachodnioeuropejskie. Analiza porównawcza,  Wrocław 2008.

...........................................................................................

Antoszewski A., Partie i systemy partyjne państw Unii Europejskiej na przełomie wieków, Toruń 2009.

...........................................................................................

Antoszewski A., System polityczny RP, Warszawa 2012.

...........................................................................................

Baszkiewicz J., Powszechna historia ustrojów państwowych, Gdańsk 1998 i późn.

...........................................................................................

Cebul K., Zenderowski R., Wstęp do nauki o polityce, państwie i prawie, Warszawa 2006.

...........................................................................................

Dudek A., Historia polityczna Polski 1989–2012, Kraków 2013.

...........................................................................................

Giddens A., Socjologia, Warszawa 2006.

...........................................................................................

Heywood A., Politologia, Warszawa 2006 i późn.

...........................................................................................

Heywood A., Teoria polityki. Wprowadzenie, Warszawa 2009.

...........................................................................................

Izdebski H., Doktryny polityczno-prawne. Fundamenty współczesnych państw, Warszawa 2015.

...........................................................................................

Jarosz M. (red.), Polskie bieguny. Społeczeństwo w czasach kryzysu, Warszawa 2013.

...........................................................................................

Kukułka J., Historia współczesna stosunków międzynarodowych 1945–2000, Warszawa 2001 i późn.

...........................................................................................

Kuźniar R., Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989–2010. Stosunki międzynarodowe na przełomie XX i XXI wieku, Warszawa 2011.

...........................................................................................

Kuźniar R. et al., Bezpieczeństwo międzynarodowe, Warszawa 2012.

...........................................................................................

Łoś-Nowak T. (red.), Współczesne stosunki międzynarodowe. Podręcznik akademicki, Wrocław 2010.

...........................................................................................

Malinowska I., Prawa człowieka i ich ochrona międzynarodowa, wyd. 2, Warszawa 2004.

...........................................................................................

Michalak B., Sokala A., Uziębło P., Leksykon prawa wyborczego i referendalnego oraz systemów wyborczych, Stan prawny na 1 stycznia 2013 r., Warszawa 2013.

...........................................................................................

Parzymies S., Popiuk-Rysińska I., Udział Polski w organizacjach międzynarodowych, Warszawa 2012.

...........................................................................................

Sarnecki P., Ustroje konstytucyjne państw współczesnych, Warszawa 2013.

...........................................................................................

Skarżyńska K., Człowiek a polityka. Zarys psychologii politycznej, Warszawa 2005 i późn.

...........................................................................................

Sobolewska-Myślik K., Partie i systemy partyjne na świecie, Warszawa 2010.

...........................................................................................

Społeczeństwo i Polityka. Podstawy Nauk Politycznych, red. naukowa cyklu: K.A. Wojtaszczyk i W. Jakubowski, Tom II Współczesne Systemy Rządów, red naukowa tomu: K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, P. Załęski, Warszawa 2017. (dostępne od października 2017).

...........................................................................................

Szul R., Język – naród – państwo. Język jako zjawisko polityczne, Warszawa 2009.

...........................................................................................

Wojciechowski S., Potyrała A. (red.), Bezpieczeństwo Polski: współczesne wyzwania, Warszawa 2014.

...........................................................................................

Wojtaszczyk K.A., Jakubowski W. (red.), Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, Warszawa 2007.

...........................................................................................

Wojtaszczyk K.A., Jakubowski W., Zamęcki Ł., Repetytorium maturalne WOS - Wiedza o społeczeństwie, Warszawa 2012.

...........................................................................................

Wojtaszczyk K.A., Poboży M. (red.), Systemy polityczne państw Unii Europejskiej, tom I i II, Warszawa 2013

...........................................................................................

Wojtaszczyk,  J. Szymańska, Uchodźcy w Europie. Uwarunkowania, istota, następstwa, Warszawa 2017.

...........................................................................................

Żmigrodzki M., Dziemidok-Olszewska B. (red.), Współczesne systemy polityczne, Warszawa 2013 i późn.

...........................................................................................

Program zmienny

  1. Najnowsze artykuły, analizy, raporty i komentarze dotyczące Polski i jej państwach sąsiedzkich ze stron internetowych Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych oraz Ośrodka Studiów Wschodnich (od stycznia 2018 r.), http://www.pism.pl; https://www.osw.waw.pl/.
  2. Bajda., R. Zenderowski, Słowacja, w: K. Zuba (red.), Doktryny integracyjne państw europejskich, Warszawa 2017, s. 205–224.
  3. Jagusiak, Systemy polityczne państw sąsiedzkich Polski, Warszawa 2011.
  4. Kaliński, Z. Landau, Gospodarka Polski w XX wieku, Warszawa 2003, s. 369–404, http://otworzksiazke.pl/images/ksiazki/gospodarka_polski_w_xx_wieku/gospodarka_polski_w_xx_wieku.pdf.
  5. Kolarska-Bobińska, Odmienność oswajana. Obraz Polski w krajach Unii Europejskiej, [w:] Obraz Polski i Polaków w Europie, (red.) L. Kolarska-Bobińska, Warszawa 2003, s. 916, 2945, 269344, http://www.archiwum.isp.org.pl/publikacja/wyszukiwarka/239/znajdz.
  6. Lewandowski, Charakter narodowy Polaków i innych, Warszawa 2008, s. 145–231.
  7. Łossowski, Litwa, Warszawa 2001, s. 221–242.
  8. Morawski, Dzieje gospodarcze Polski, Warszawa 2010, s. 210–223, 302–314.
  9. Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce po II wojnie światowej, (red.) S. Dudra, B. Nitschke, Kraków 2010.
  10. Państwo i kultura polityczna – doświadczenia polskie XX wieku. Studia i rozprawy, (red.) W. Jakubowski, T. Słomka, Pułtusk 2008, 1336, 75152, 465490 (Artykuły dostępne także na stronie internetowej pisma „Społeczeństwo i Polityka”: K. Jajecznik, Konstytucja RP z 1997 roku na tle polskiego dziedzictwa konstytucyjnego XX wieku „Społeczeństwo i Polityka” 2007, nr 1, http://www.pismosip.ah.edu.pl/downloads.php?cat_id=4&download_id=9; R. Chruściak, Wstępne (robocze) projekty zmian w Konstytucji RP z 1997 r., „Społeczeństwo i Polityka” 2008, nr 4, http://www.pismosip.ah.edu.pl/downloads.php?cat_id=5&download_id=14; D. Przastek, Polska w XX wieku – droga do społeczeństwa obywatelskiego, „Społeczeństwo i Polityka” 2005, nr 1, http://www.pismosip.ah.edu.pl/downloads.php?cat_id=2&download_id=2).
  11. Potulski, System partyjny Rosji. Tradycje i współczesność, Gdańs k 2007, s. 172–301, http://otworzksiazke.pl/images/ksiazki/system_partyjny_rosji/system_partyjny_rosji.pdf.
  12. Sakson, Berlin–Warszawa. Studia o Niemcach i ich relacjach z Polakami, Wrocław 2010, s. 77–104.
  13. Wierzbicki, Rosja. Etniczność i polityka, Warszawa 2011, s. 61–138.
  14. Wojtas, Partie populistyczne w Czechach i na Słowacji, Warszawa 2011, s. 169–239.
  15. Wprowadzenie do studiów wschodnioeuropejskich, t. 2, Ukraina i Białoruś. Przeszłość i współczesność ziem między Rzeczpospolitą a Rosją, red. W. Paruch, Lublin 2013, 86–364.

http://dlarynkupracy.umcs.pl/wp-content/uploads/2011/02/wprowadzenie-ukraina1.pdf

  1. Wprowadzenie do studiów wschodnioeuropejskich, t. 3, Rosja, A. Mironowicz, 51 –86, 173–199, Lublin 2013, http://www.swe.umcs.pl/materials/file/Awprowadzenierosja.pdf
  2. Zenderowski, Koziński B., Uwarunkowania polityki zagranicznej Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2015, s. 90–110, 158–224.
  3. Żenkiewicz, Litwa na przestrzeni wieków i jej powiązania z Polską, Toruń 2001.

 

...........................................................................................