Home » Program

Program

PROGRAM OLIMPIADY

Program składa się z dwóch bloków tematycznych:

  1. Stały blok dla wszystkich edycji Olimpiady obejmuje dwie główne grupy tematyczne:
    1. Przemiany społeczno-gospodarcze we współczesnym świecie i Polsce
    2. Struktury i mechanizmy życia politycznego w Polsce i świecie
  2. Zmienny blok tematyczny jest ustalany corocznie dla każdej edycji zawodów i zawiera problematykę wynikającą najczęściej z jednego z tematów bloku stałego, odpowiednio rozszerzonego i wyrażonego w haśle danej edycji

1. STAŁY BLOK TEMATYCZNY LXII EDYCJI OLIMPIADY

 I. Przemiany społeczno-gospodarcze we współczesnym świecie i Polsce

  1. Życie zbiorowe i jego reguły. Definicje zbiorowości, społeczności, wspólnoty, społeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi. Normy i instytucje społeczne. Źródła i mechanizmy konfliktów społecznych oraz sposoby ich rozwiązywania.
  2. Grupy społeczne. Wielkie i małe struktury społeczne. Relacje między wielkimi strukturami społecznymi. Konflikty społeczne. Rola małych grup społecznych w funkcjonowaniu struktur społecznych. Rodzina jako grupa społeczna. Społeczności etniczne i terytorialne. Struktura społeczna współczesnego społeczeństwa polskiego.
  3. Struktura i procesy demograficzne. Procesy rozwoju ludności i ich następstwa społeczno-gospodarcze. Struktura klasowo-warstwowa polskiego społeczeństwa. Uwarunkowania pionowej i poziomej ruchliwości społecznej. Mechanizm i skutki społecznego wykluczenia oraz sposoby przeciwdziałania temu zjawisku. Wybrane problemy życia społecznego w Polsce (w tym sytuację młodych ludzi). Przemiany struktur ludnościowych Polski na tle procesów ludnościowych świata.
  4. Zmiana społeczna. Historyczne i współczesne formy organizacji społeczeństwa. Sposoby adaptacji do zmiany społecznej. Ruchy społeczne.
  5. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Koncepcje narodu. Asymilacja a tożsamość narodowa. Postawy współczesnych Polaków wobec ojczyzny i narodu. Państwo i ojczyzna w dobie globalizacji i integracji. Mniejszości narodowe, etniczne i grupy narodowościowe w Polsce. Tożsamość narodowa a świadomość europejska Polaków.
  6. Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym świecie. Różne modele polityki wybranych państw wobec mniejszości narodowych i imigrantów. Współpraca w ramach strefy Schengen. Przyczyny i sposoby rozwiązywania długotrwałych konfliktów między narodami. Przyczyny i skutki konfliktów społecznych w państwach Afryki, Azji, Ameryki Południowej i Środkowej.
  7. Obywatel i społeczeństwo obywatelskie. Obywatelstwo a narodowość. Obowiązki i prawa obywatelskie w Polsce. Rodowód koncepcji społeczeństwa obywatelskiego. Formy aktywności obywateli. Zasady zakładania i funkcjonowania stowarzyszeń, fundacji i organizacji pożytku publicznego w Polsce. Wzory projektu statutu stowarzyszenia. Obywatelstwo UE – istota, konsekwencje prawne, katalog praw obywatelskich i ich ochrona, obowiązki obywatela UE. Status obywateli państw trzecich w UE.
  8. Struktura gospodarki i struktura społeczno-zawodowa. Restrukturyzacja gospodarki. Przekształcenia własnościowe w gospodarce. Prywatyzacja. Reprywatyzacja. Procesy urbanizacji i ich następstwa. Społeczno-gospodarcze problemy wsi i rolnictwa.
  9. Gospodarka rynkowa we współczesnym świecie. Strukturalne przemiany w gospodarce światowej. Perspektywy integracji europejskiej i rozwoju rynku światowego. Główne kategorie ekonomiczne gospodarki rynkowej. Współczesne czynniki i uwarunkowania rozwoju gospodarczego. Nowoczesne technologie i gałęzie gospodarki. Rozwój gospodarczy w regionach świata – trwałość głównych ośrodków siły gospodarczej. Uwarunkowania i formy integracji gospodarczej. Problem zadłużenia jako bariera wzrostu gospodarczego. Aspekty ekonomiczne integracji europejskiej. Swobody i zasady rynku europejskiego. Polityki sektorowe UE. Unia Gospodarczo-Walutowa, Europejski Obszar Gospodarczy.
  10. Zagrożenia cywilizacyjne we współczesnym świecie. Społeczne konsekwencje rozwoju przemysłowego: problemy ludnościowe, surowcowe, energetyczne, żywnościowe, ekologiczne, katastrofy nuklearne. Ekologia jako problem światowy. Rolnictwo i wyżywienie, przyczyny głodu i niedożywienia, drogi postępu. Rolnictwo a ekologia. Problemy energetyczne świata. Procesy urbanizacji – aspekty ekonomiczne, społeczne i ekologiczne. Perspektywy i szanse rozwiązywania problemów globalnych.

II. Struktury i mechanizmy życia politycznego w Polsce i świecie

  1. Demokracja – zasady i procedury. Podstawowe wartości. Główne fazy kształtowania się systemu demokratycznego. Demokracja bezpośrednia i pośrednia. Rola opinii publicznej we współczesnym państwie i sposoby jej kształtowania. Pluralizm we współczesnym świecie. Współczesna demokracja – wyzwania i zagrożenia (np. bezpieczeństwa socjalnego; terroryzm polityczny i terroryzm państwowy a prawa człowieka i obywatela; nacjonalizm ekonomiczny).
  2. Kultura i pluralizm kulturowy. Typy i przemiany kultur. Kształtowanie kultury ogólnonarodowej i jej pluralizm. Rola tradycji i podstawowych źródeł kultury narodowej a nowoczesność i uniwersalizm w życiu kulturalnym. Dziedzictwo narodów – wartości, symbole i pomniki kultury. Konflikt norm, obyczajów i stylów życia. Tolerancja w życiu społecznym. Rola religii w kształtowaniu świata wartości. Pluralizm kulturowy.
  3. Państwo. Teorie genezy państwa i legitymizacji władzy. Koncepcja roli państwa we współczesnym świecie. Problem suwerenności zewnętrznej i wewnętrznej. Struktura terytorialna. Zagadnienie autonomii. Problem samorządności. Federalizm. Państwo jako struktura administracyjna. Sposoby klasyfikowania państw (liberalne – totalitarne, autorytarne – demokratyczne). Zasady ustrojowe państw. Konstytucja i jej rola we współczesnym państwie. Symbolika narodowa. Państwo narodowe wobec procesów globalizacji i integracji europejskiej. Problematyka członkostwa państwa w UE.
  4. Systemy polityczne. Modele ustrojowe państw. Partie, systemy partyjne i ich wpływ na funkcjonowanie państwa. Partie i ruchy polityczne we współczesnej Polsce (geneza i założenia programowe). Podstawowe zasady systemów wyborczych a ich wpływ na systemy partyjne. Sąsiedzi Polski – transformacje ustrojowe. System polityczny Unii Europejskiej.
  5. System organów państwa. Tradycje polskiego parlamentaryzmu. Parlament w systemie organów państwa. Sejm i Senat (struktura organizacyjna, mechanizmy działania, kompetencje). Władza wykonawcza w państwie demokratycznym. Struktura i kompetencje władzy wykonawczej w Polsce. Inne naczelne organy państwa. Państwo prawa. Władza sądownicza. Instytucje ochrony prawnej. Rzecznik praw obywatelskich. Organy ochrony państwowej. System źródeł prawa w Polsce. Prawo a inne systemy normatywne. Samorząd terytorialny w Polsce. System instytucjonalny i prawny UE. Instytucje UE – sposób powoływania, skład, najważniejsze kompetencje i znaczenie. Organy pomocnicze UE. Zasady regulujące działalność instytucji UE. Źródła prawa UE. Procedury podejmowania decyzji w UE.
  6. Prawa człowieka we współczesnym świecie. Kształtowanie się idei praw człowieka i obywatela. Prawa i wolności obywatelskie. Zasady i instytucje kontroli przestrzegania praw. Gwarancje międzynarodowe i wewnątrzkrajowe przestrzegania praw. Inicjatywy społeczne na rzecz praw człowieka i obywatela. Europejski system ochrony praw człowieka. Prawa człowieka jako przedmiot zainteresowania ONZ. Prawa człowieka jako strefa polityki zagranicznej państwa. Rola jednostki w życiu społeczeństwa. Instrumentalizm polityczny w sferze realizacji praw człowieka i obywatela – współzależność polityki i ekonomiki. Przykłady naruszania praw człowieka i obywatela we współczesnym świecie. Ochrona praw człowieka w Polsce – historia i teraźniejszość.
  7. Współczesna myśl polityczna. Ideologie, doktryny polityczne i ruchy społeczne. Liberalizm i neoliberalizm. Konserwatyzm. Chrześcijańska demokracja. Socjaldemokracja. Ideologie narodowe. Faszyzm. Komunizm. Ruchy społeczne w świecie i Polsce (ruchy alternatywne wśród młodzieży, inicjatywy społeczne w środowiskach lokalnych). Koncepcje integracji europejskiej i ich przedstawiciele („Ojcowie Europy”).
  8. Współczesne stosunki międzynarodowe. Mechanizmy, szanse i bariery międzynarodowej współpracy politycznej. Ugrupowania polityczne i militarne – geneza, funkcje, przyszłość. Problemy bezpieczeństwa w skali globalnej i regionalnej. Organizacje międzynarodowe – funkcje i znaczenie. Współpraca regionalna. Tworzenie regionów przygranicznych. Znaczenie regionalizacji w przełamywaniu barier narodowościowych i etnicznych i w niwelowaniu lokalnych zagrożeń cywilizacyjnych. Regionalizacja etapem we współpracy i integracji gospodarczej. Znaczenie strategicznych zasobów naturalnych w polityce międzynarodowej. Europa wśród światowych mocarstw. Geneza i przebieg integracji europejskiej. Polityka zagraniczna, bezpieczeństwa i obrony UE. Perspektywy integracji europejskiej, koncepcje rozwojowe UE.
  9. Polska w Unii Europejskiej. Geneza i przebieg integracji Polski z WE/UE. Kryteria i konsekwencje członkostwa. Aspekty instytucjonalno-prawne, ekonomiczne, społeczno-kulturowe i międzynarodowe członkostwa Polski w UE. Pozycja i perspektywy rozwoju Polski w UE. System koordynacji polityki europejskiej w Polsce. Pozycja Polski na rynku europejskim. Korzyści i koszty przystąpienia Polski do UE w perspektywie społecznej. Polska i Polacy wobec wyzwań i problemów UE.

2. ZMIENNY BLOK TEMATYCZNY LXII EDYCJI OLIMPIADY
pod hasłem: "Polonia i emigracja polska w XX wieku"

  1. MIGRACJE I PROCESY MIGRACYJNE
  • Fazy procesów migracyjnych w historii świata.
  • Związek zjawisk migracyjnych z procesami zachodzącymi w państwach oraz we współczesnym świecie.
  • Pojęcia: migracja, emigracja, imigracja, reemigracja, repatriacja, płynna populacja, wędrówki ludów, uchodźca, apatryda, Polonia.
  • Zjawiska: drenaż mózgów, pobyt stały, migracja, mobilność studentów i naukowców.
  • Przyczyny i rodzaje migracji (z uwagi na: cel, czas trwania, zasięg, formę, legalność).
  • Modele migracji.
  1. MNIEJSZOŚCI NARODOWE I GRUPY ETNICZNE
  • Mniejszość narodowa, grupa etniczna, grupa etnograficzna.
  • Sposób powstawania mniejszości narodowych, etnicznych i etnograficznych.
  • Skupiska ludności polskiej na świecie.
  • Polityka i stosunki narodowościowe

◦     w Polsce;

◦    w wybranych państwach osiedlenia ludności polskiej.

  1. MIĘDZYNARODOWY WYMIAR PROCESÓW MIGRACYJNYCH
  • Migracje i migranci w prawie krajowym i międzynarodowym.
  • Zasady współpracy międzynarodowej w obszarze migracji i reemigracji.
  • Instytucje międzynarodowe zaangażowane na polu migracji: UNHCR, Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji.
  • Międzynarodowy Dzień Migrantów.
  1. WYMIARY I SKUTKI POLSKIEGO RUCHU (E-)MIGRACYJNEGO
  • Przyczyny i fazy procesów migracyjnych w historii Polski.
  • Główne kierunki migracji z Polski i do Polski.
  • Konsekwencje dla Polski wynikające z procesów migracyjnych (imigracji i emigracji);
  • Gospodarczy networking Polonii.
  • Zaangażowanie Polonii na rzecz rodaków w kraju (transfery finansowe, formy wsparcia i kooperacji).
  1. POLSKA WOBEC PROCESÓW MIGRACYJNYCH
  • Polityka państwa polskiego wobec procesów migracyjnych (w tym polityka migracyjna, wizowa i powrotowa).
  • Powiązanie polityki migracyjnej państwa polskiego z sytuacją społeczno-gospodarczą w kraju oraz w jego kontynentalnym otoczeniu.
  • Polityka państwa polskiego na rzecz reprezentacji interesów i zabezpieczenia praw Polaków poza RP.
  • Współpraca Polski dwu-i wielostronna na rzecz reprezentacji interesów Polaków poza RP.
  1. INSTYTUCJE PAŃSTWA POLSKIEGO ZAANGAŻOWANE NA POLU OCHRONY I PROMOCJI POLAKÓW NA ŚWIECIE
  • Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej.
  • Parlament:

◦    w Senacie: Komisja Spraw Emigracji i Łączności z Polakami za Granicą;

◦      w Sejmie: Komisja Łączności z Polakami za Granicą ,Polonijna Rada Konsultacyjna przy urzędzie Marszałka Senatu.

  • Ministerstwo Spraw Zagranicznych (wraz z Departamentem Współpracy z Polonią i          Polakami za Granicą).
  • Ministerstwo Edukacji Narodowej (Wydział Oświaty Polskiej za Granicą w Departamencie Współpracy Międzynarodowej).
  • Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego (Departament Współpracy z Zagranicą i Departament Dziedzictwa Kulturowego).
  • Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych.
  • Ministerstwo Spraw Wewnętrznych.
  • Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.
  • Biuro Uznawalności Wykształcenia i Wymiany Międzynarodowej.
  • Ośrodek Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą.

 

  1. KRAJOWE INSTYTUCJE ZAANGAŻOWANE NA RZECZ POLONII
  • Stowarzyszenie "Wspólnota Polska".
  • Fundacja "Pomoc Polakom na Wschodzie".
  • Fundacja "Semper Polonia".
  • Fundacja "Polonia".
  • Instytut Pamięci Narodowej.
  • Centrum Języka i Kultury Polskiej dla Polonii.
  • Komisja Współpracy z Polonią Polskiego Komitetu Olimpijskiego.
  1. MEDIA ZAANGAŻOWANE W PROBLEMATYKĘ POLONII
  • TelewizjaPolonia.
  • Polskie media polonijne na świecie (na podstawie wybranych przykładów).
  1. PROMOCJA KULTURY I JĘZYKA POLSKIEGO
  • Promocja kultury i języka polskiego na świecie.
  1. PONADNARODOWE ORGANIZACJE, ZRZESZENIA POLONIJNE
  • Światowy Kongres Polaków.
  • Europejska Unia Wspólnot Polonijnych.
  • Rada Polonii Świata.
  1. ŚRODOWISKA POLSKIE/POLONIJNE WYBRANYCH PAŃSTW ŚWIATA
  • Charakter (na podstawie wybranych przykładów):

◦     społeczności polskiej / polonijnej w kraju osiedlenia;

◦     instytucji polskich/polonijnych, zakres ich aktywności w państwie osiedlenia;

◦     oddziaływania państwa osiedlenia względem środowiska polskiego/polonijnego;

◦     funkcjonowania i podejmowanych inicjatyw środowisk polskich/polonijnych w państwie osiedlenia;

◦     „wielcy i zasłużeni Polacy” na emigracji, ich „dzieło”, znaczenie i wkład w życie społeczne

LITERATURA

Program stały

Opracowania wymagane na etapie szkolnym, okręgowym i centralnym:

...........................................................................................

Antoszewski A., Herbut R. (red.), Leksykon politologii, Wrocław 2004 i późn.

 

...........................................................................................

Antoszewski A., Herbut R. (red.), Demokracje zachodnioeuropejskie. Analiza porównawcza,  Wrocław 2008.

...........................................................................................

Antoszewski A., Partie i systemy partyjne państw Unii Europejskiej na przełomie wieków, Toruń 2009.

...........................................................................................

Antoszewski A., System polityczny RP, Warszawa 2012.

...........................................................................................

Baszkiewicz J., Powszechna historia ustrojów państwowych, Gdańsk 1998 i późn.

...........................................................................................

Cebul K., Zenderowski R., Wstęp do nauki o polityce, państwie i prawie, Warszawa 2006.

...........................................................................................

Dudek A., Historia polityczna Polski 1989–2012, Kraków 2013.

...........................................................................................

Giddens A., Socjologia, Warszawa 2006.

...........................................................................................

Heywood A., Politologia, Warszawa 2006 i późn.

...........................................................................................

Heywood A., Teoria polityki. Wprowadzenie, Warszawa 2009.

...........................................................................................

Izdebski H., Doktryny polityczno-prawne. Fundamenty współczesnych państw, Warszawa 2015.

...........................................................................................

Jarosz M. (red.), Polskie bieguny. Społeczeństwo w czasach kryzysu, Warszawa 2013.

...........................................................................................

Kukułka J., Historia współczesna stosunków międzynarodowych 1945–2000, Warszawa 2001 i późn.

...........................................................................................

Kuźniar R., Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989–2010. Stosunki międzynarodowe na przełomie XX i XXI wieku, Warszawa 2011.

...........................................................................................

Kuźniar R. et al., Bezpieczeństwo międzynarodowe, Warszawa 2012.

...........................................................................................

Łoś-Nowak T. (red.), Współczesne stosunki międzynarodowe. Podręcznik akademicki, Wrocław 2010.

...........................................................................................

Malinowska I., Prawa człowieka i ich ochrona międzynarodowa, wyd. 2, Warszawa 2004.

...........................................................................................

Michalak B., Sokala A., Uziębło P., Leksykon prawa wyborczego i referendalnego oraz systemów wyborczych, Stan prawny na 1 stycznia 2013 r., Warszawa 2013.

...........................................................................................

Parzymies S., Popiuk-Rysińska I., Udział Polski w organizacjach międzynarodowych, Warszawa 2012.

...........................................................................................

Sarnecki P., Ustroje konstytucyjne państw współczesnych, Warszawa 2013.

...........................................................................................

Skarżyńska K., Człowiek a polityka. Zarys psychologii politycznej, Warszawa 2005 i późn.

...........................................................................................

Sobolewska-Myślik K., Partie i systemy partyjne na świecie, Warszawa 2010.

...........................................................................................

Społeczeństwo i Polityka. Podstawy Nauk Politycznych, red. naukowa cyklu: K.A. Wojtaszczyk i W. Jakubowski, Tom II Współczesne Systemy Rządów, red naukowa tomu: K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, P. Załęski, Warszawa 2017. (dostępne od października 2017).

...........................................................................................

Szul R., Język – naród – państwo. Język jako zjawisko polityczne, Warszawa 2009.

...........................................................................................

Wojciechowski S., Potyrała A. (red.), Bezpieczeństwo Polski: współczesne wyzwania, Warszawa 2014.

...........................................................................................

Wojtaszczyk K.A., Jakubowski W. (red.), Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, Warszawa 2007.

...........................................................................................

Wojtaszczyk K.A., Jakubowski W., Zamęcki Ł., Repetytorium maturalne WOS - Wiedza o społeczeństwie, Warszawa 2012.

...........................................................................................

Wojtaszczyk K.A., Poboży M. (red.), Systemy polityczne państw Unii Europejskiej, tom I i II, Warszawa 2013

...........................................................................................

Wojtaszczyk,  J. Szymańska, Uchodźcy w Europie. Uwarunkowania, istota, następstwa, Warszawa 2017.

...........................................................................................

Żmigrodzki M., Dziemidok-Olszewska B. (red.), Współczesne systemy polityczne, Warszawa 2013 i późn.

...........................................................................................

Program zmienny

 
  1. Dekada członkostwa Polski w UE. Społeczne skutki emigracji Polaków po 2004 roku, M. Lesińska, M. Okólski, K. Slany, B. Solga (red.), Warszawa 2014, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
  2. Kryzys migracyjny w Europie. Wyzwania etyczne, społeczno-kulturowe i etniczne, J. Balicki, W. Necel (red.),. Warszawa 2017, Wydawnictwo UKSW.
  3. Polityka etniczna współczesnych państw Europy Środkowo–Wschodniej, H. Chałupczak, R. Zenderowski, W. Baluk (red.), Lublin 2015, Wydawnictwo UMCS.
  4. Firlit-Fesnak, Ł Łotocki, P. Zawadzki, Europejskie polityki imigracyjne, Warszawa 2016, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR.
  5. Hut, Polska wobec Polaków w przestrzeni poradzieckiej. Od solidaryzmu etnicznego do obowiązku administracyjnego, Warszawa 2014, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR.
  6. Jaczewska, Zarządzanie migracją w Niemczech i Wielkiej Brytanii. Polityka integracyjna na poziomie ponadnarodowym, narodowym i lokalnym, Warszawa 2015, Wydawnictwo UW.
  7. Lehr, Ojczyzna przesiedlona. Identyfikacja kulturowa polskich emigrantów wojennych w Londynie w perspektywie pokoleniowej. Etnologiczne studium przypadku, Kraków 2015, Universitas.
  8. Polska emigracja polityczna 1939–1990. Stan badań, S. Łukasiewicz (red.), Warszawa 2016, IPN.
  9. Współczesne polskie migracje: strategie – skutki społeczne – reakcja państwa, M. Lesińska, M. Okólski (red.), Warszawa 2013, Wydawnictwa UW.
  10. Pawlak, Zawstydzona tożsamość. Emocje, ideologie i władza w życiu polskich migrantów w Norwegii, Kraków 2018, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  11. Raport o stanie badań nad migracjami w Polsce po 1989 roku, A. Horolets, M. Lesińska, M. Okólski (red.), Warszawa 2018, Komitet Badań nad Migracjami PAN.
  12. Polskie rodziny transnarodowe: dzieci, rodzice, instytucje i więzi z krajem, K. Slany, M. Ślusarczyk, P. Pustułka, Kraków-Warszawa 2016, Komitet Badań nad Migracjami PAN.
  13. Stola, Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949-1989, Warszawa 2010, IPN i ISP PAN.
  14. Walczak, Rodzina transnarodowa. Konteksty i implikacje, Warszawa 2016, Wydawnictwo Naukowe Scholar.

 

 

...............