Program

1. Społeczeństwo i polityka

Konceptualizacja pojęć: naród, społeczeństwo, społeczeństwo obywatelskie, postawy polityczne, kultura polityczna społeczeństwa, aktywność polityczna, marketing polityczny, partia polityczna, grupy interesu, wybory;

• Istota społeczeństwa obywatelskiego i jego polskie tradycje oraz przykłady funkcjonowania we współczesnej Polsce. Główne kierunki i formy aktywności organizacji pozarządowych w RP. Status prawny stowarzyszeń fundacji i organizacji pożytku publicznego w RP. Związki zawodowe – cele i działania związków oraz innych organizacji reprezentujących interesy różnych kategorii społeczno-zawodowych. Pluralizm związków i jego konsekwencje. Sukcesy i porażki społeczeństwa obywatelskiego w Polsce;
• Wybory w Polsce: na urząd Prezydenta RP, do Sejmu, Senatu, wojewódzkich sejmików samorządowych, rad powiatów rad gmin, na prezydentów miast, burmistrzów, wójtów oraz do Parlamentu Europejskiego
• Demokratyczny charakter wyborów. Pojęcie wolnych wyborów. Naczelne zasady prawa wyborczego: powszechność, równość, tajność, bezpośredniość. Wybory proporcjonalne i większościowe – sposób ustalania wyników wyborów (system repartycji mandatów);
• Partie polityczne w procesach rywalizacji o sprawowanie władzy. Znaczenie aktualnego podziału na lewicę i prawicę polityczną. Pluralistyczny system partyjny: partie lewicowe (w tym Nowa Lewica, Partia Razem), centrowe (Polska 2050, PSL, PO), prawicowe (PiS, Konfederacja) – położenie na scenie politycznej, programy i strategie działania, członkowie i wyborcy partii, marketing polityczny. Dwie partie dominujące - Prawo i Sprawiedliwość i Platforma Obywatelska. Konieczność budowania kolacji rządowych. System partyjny w Polsce – dwa bloki: liberalno-demokratyczny, proeuropejski na czele z Platformą Obywatelską i populistyczno-narodowy, sceptyczny wobec UE – PiS, lub negujący członkostwo Polski w Unii Europejskiej (skrajne ugrupowania prawicowe).
• Rola grup interesu w polskim systemie politycznym. Pojęcie grup interesu i ich typologia. Specyfika polskich grup interesu;
• Życie polityczne, w tym także demokratyczna rywalizacja o władzę, jego zdeterminowanie normami prawnymi, politycznymi i etycznymi. Pozycja poszczególnych norm. Rola interesów i wartości w polskim systemie politycznym.

2. Społeczeństwo i kultura polityczna w Polsce. Kultura polityczna

Konceptualizacja pojęć: mniejszości narodowe, wspólnoty lokalne i regionalne, kultura masowa, popularna,  wysoka;

• Tożsamość narodowa a więzi z państwem, świadomość wspólnej historii;
• Oblicza polskiego patriotyzmu, przebudowa struktury społecznej, zmiany w strukturze narodowej ich wymiar kulturowy;
• Status i rola Kościoła katolickiego i innych Kościołów i związków wyznaniowych w kształtowaniu wzorców kulturowych;
• Kultura polityczna - definicja, typologie, historia badań. Kultura polityczna według G. Almonda i S. Verby. Typy kultury politycznej: parafialna, poddańcza i uczestnicząca. Kultura obywatelska w Polsce.

3. Systemy polityczne współczesnych państw

Konceptualizacja pojęć: państwo, system polityczny, konstytucja, organy państwowe, partie polityczne, systemy partyjne, grupy interesu, zasady ustrojowe.

• System polityczny i jego otoczenie: podsystemy w systemie politycznym- instytucjonalny, normatywny, relacjonalny, funkcjonalny (funkcje systemu politycznego). Otoczenie systemu politycznego: wewnętrzne (społeczeństwo, gospodarka, kultura) i zewnętrzne (stosunki międzynarodowe, państwa, organizacje międzynarodowe). Środowisko naturalne.
• Państwo i jego geneza: koncepcje genezy państwa; historyczny rozwój państw; funkcje współczesnego państwa; władza polityczna; legitymizacja władzy politycznej; elity polityczne i ich rola; koncepcje polityki w ujęciu historycznym i współczesnym.
• Podziały i charakterystyka współczesnych systemów politycznych:

ze względu na charakter głowy państwa: monarchia (absolutna, konstytucyjna i parlamentarna) i republika (prezydencka, parlamentarna, prezydencko-parlamentarna);

ze względu na relacje między władzą ustawodawczą i wykonawczą: system parlamentarno-gabinetowy np.: Belgia, Dania, Czechy; system gabinetowo-parlamentarny (westminsterski) - Wielka Brytania; system prezydencki – USA; system prezydencko-parlamentarny – V Republika Francuska;

ze względu na ideologię: systemy demokratyczne – np. Republika Włoska, Królestwo Hiszpanii, Niderlandy;  państwa totalitarne – III Rzesza Niemiecka, stalinowski Związek Radziecki; państwa autorytarne – np. Federacja Rosyjska, Republika Białoruś;

ze względu na dominującą pozycję parlamentu: system rządów Zgromadzenia w Szwajcarii;

ze względu na podział terytorialno-administracyjny: państwa unitarne, np. Polska, Słowacja, Portugalia; państwa złożone, np. Belgia, Konfederacja Szwajcarska;

• Konstytucja we współczesnym państwie. Pozycja konstytucji w państwie. Rodzaje konstytucji: ustawa zasadnicza o szczególnej treści, mocy i sposobie przyjmowania (np. Polska, RFN, Francja); ustawy przyjmowane w różnych okresach historycznych (model skandynawski); konstytucja utożsamiana z prawem konstytucyjnym (konstytucja brytyjska: ustawy historyczne, zwyczaje, konwenanse konstytucyjne, orzeczenia sądowe); model wielu ustaw zasadniczych (Izrael). Treść i systematyka konstytucji. Badanie zgodności prawa z konstytucją: system USA – Sąd Najwyższy i systemy kontynentalne (europejskie), systemy kontroli (organy parasądowe).
• Zasady ustrojowe państwa demokratycznego: suwerenność narodu, demokratyczne państwo prawne, pluralizm polityczny, państwo jako dobro wspólne obywateli, demokracja bezpośrednia i pośrednia, zasada podziału i równowagi władzy.
• Demokracja: idea i historia; współczesne teorie i modele demokracji; demokracja deliberatywna; wyzwania i zagrożenia dla współczesnej demokracji
• Media i opinia publiczna: funkcje i znaczenie mediów masowych; odpowiedzialność mediów i dziennikarzy; pluralizm i niezależność mediów; rozwój mediów masowych; rynek mediów w Polsce; badania opinii publicznej.

4. System polityczny Polski

Konceptualizacja pojęć: transformacja systemowa, system polityczny a ustrój polityczny, pluralizm polityczny, suwerenność narodu, opozycja polityczna.

• Transformacja polskiego systemu politycznego od 1989 roku: od państwa autorytarnego do państwa demokratycznego; od socjalistycznego systemu koncesjonowanego pluralizmu (dominacja partii komunistycznej PZPR) – do systemu pluralistycznego; od gospodarki scentralizowanej o charakterze nakazowo-rozdzielczym do gospodarki rynkowej; od społeczeństwa podporządkowanego do społeczeństwa obywatelskiego.
• Polska demokratycznym państwem prawnym. Konstytucyjne zasady ustrojowe. Polska republiką o systemie parlamentarno-gabinetowym, z modelem aktywnego prezydenta - strażnika podstawowych procesów w państwie (zwłaszcza w zakresie polityki obronnej i zagranicznej). System wielopartyjny z dominacją dwóch partii: Prawo i Sprawiedliwość, Platforma Obywatelska, osadzonych w modelu zaostrzonej rywalizacji politycznej i konfliktu. Efektywność realizacji legitymizowanych strategii rozwojowych oraz osiągania zrównoważonego rozwoju. Podziały polityczne w społeczeństwie. Problemy legitymizacyjne związane z funkcjonowaniem instytucji i mechanizmów demokratycznego państwa prawnego: praworządności i państwa prawa, działalności Trybunału Konstytucyjnego, Trybunału Stanu, Sądu Najwyższego, Krajowej Rady Sądownictwa.

5. Współczesne stosunki międzynarodowe

Stosunki międzynarodowe – konceptualizacja pojęć w ujęciu historycznym i współczesnym Pojęcia stosunków międzynarodowych. Rodzaje stosunków międzynarodowych (polityczne, wojskowe, gospodarcze, kulturowe, społeczne) i uczestnicy stosunków międzynarodowych. Pojęcie i źródła prawa międzynarodowego, podstawowe zasady stosunków międzynarodowych. Pojęcie i rodzaje stosunków międzynarodowych (międzynarodowe i pozarządowe). Bezpieczeństwo międzynarodowe.

• Pojęcie wojny i rodzaje wojen (klasyczna, hybrydowa, z terroryzmem, cybernetyczna, naruszenie praw człowieka: ludobójstwo, zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciw ludzkości i międzynarodowa ich ochrona). Sądownictwo międzynarodowe. Środki pokojowego załatwiania sporów międzynarodowych.
• Międzynarodowe stosunki polityczne. ONZ i Karta Narodów Zjednoczonych. Doświadczenia okresu międzywojennego – Liga Narodów. Zimnowojenny porządek międzynarodowy po II wojnie światowej. Zimna wojna i jej cechy (dwublokowość, dominacja dwóch wielkich mocarstw, wyścig zbrojeń, wojny o strefy wpływów. Tworzenie organizacji sojuszniczych w całym świecie, w tym NATO i Organizacja Układu Warszawskiego. Zmiany porządku międzynarodowego po zimnej wojnie (początek lat 90. XX wieku), tendencje liberalizacyjne i demokratyzujące w wymiarze wewnętrznym państw – przechodzenie od systemów autorytarnych i totalitarnych do ustrojów demokratyczno-liberalnych. Nowy regionalizm (Grupa Wyszehradzka, Wspólnota Niepodległych Państw, Organizacja Międzymorza, Trójkąt Weimarski), zmiana zagrożeń pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego z klasycznych wojen o terytorium do międzynarodowych konfliktów wewnętrznych, terroryzmu międzynarodowego, piractwa na wodach międzynarodowych, masowych i poważnych naruszeń praw człowieka i prawa unijnego w trakcie konfliktów wewnętrznych i międzynarodowych (Rwanda 1994, Srebrenica 1995, Ukraina 2022, Gaza) oraz wojen hybrydowych i cybernetycznych. Zmiana układu sił w skali międzynarodowej w kierunku wielobiegunowości, w tym wzrost znaczenia Chin w świecie, przekształcenie organizacji międzynarodowych działających w dziedzinie bezpieczeństwa tj. ONZ, NATO i organizacji regionalnych zajmujących się coraz bardziej zagrożeniem pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego. Rozwój sądownictwa międzynarodowego. Powołanie Międzynarodowego Trybunału Karnego oraz specjalnych sądów ds. Jugosławii, Rwandy przez Radę Bezpieczeństwa ONZ, agresji Rosji na Ukrainę – załamanie i zakwestionowanie dotychczasowego porządku międzynarodowego – zasad prawa międzynarodowego, międzynarodowych regulacji chroniących prawa człowieka.
• Międzynarodowe stosunki gospodarcze. Istota międzynarodowych stosunków gospodarczych i ich przedmiot (towary, usługi, kapitały, praca i technologie), podmioty międzynarodowych stosunków gospodarczych – państwo, organizacje międzynarodowe, przedsiębiorstwo transnarodowe, międzynarodowy podział pracy, instytucjonalna struktura ładu gospodarczego w skali światowej - Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, Międzynarodowa Organizacja Handlu, procesy integracyjne w skali regionalnej, w tym w Europie (Unia Europejska).
• Międzynarodowe stosunki w obszarze polityki społecznej. Rozwój współpracy międzynarodowej na rzecz rozwiązywania problemów społecznych i zdrowotnych, działalność organizacji globalnych na rzecz ograniczenia ubóstwa i głodu oraz wyrównywania różnic rozwojowych w skali światowej, w tym działalność ONZ i jej agend, realizacja Agendy na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju 20230 – najnowszej strategii ONZ i całego świata w dziedzinie społecznej oraz organizacji wyspecjalizowanych systemu NZ, w tym Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) i Światowej Organizacji Zdrowia (WHO).
• Międzynarodowe stosunki kulturalne. Znaczenie kultury w stosunkach międzynarodowych jako czynnika relacji politycznych (np. teoria Huntingtona o zderzeniu cywilizacji) lub ich przedmiotu (ochrona dóbr kultury, obrót międzynarodowy dóbr kultury). Instytucjonalizacja stosunków kulturalnych po II wojnie światowej, w tym powołanie UNESCO – głównej organizacji globalnej w tej dziedzinie, działanie na rzecz ochrony dóbr kultury w czasie konfliktów zbrojnych (konwencja Haska z 1954 roku i protokoły dodatkowe), ochrona światowego dziedzictwa kulturowego (konwencja w ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego z 2001 roku; Konwencja o ochronie dziedzictwa niematerialnego).
• Przesłanki globalizacji i jej współczesna specyfika. Podmioty globalizacji. Przejawy i konsekwencje globalizacji. Tendencje integracyjne i dezintegracyjne. Zwolennicy i przeciwnicy globalizacji. Problemy globalne.

6. Polityka zagraniczna Polski

• Zmiany geopolityczne w otoczeniu Polski od 1989 roku – Zjednoczenie Niemiec, rozpad Czechosłowacji i ZSRR, zmiany w krajach nadbałtyckich, suwerenność Ukrainy, zmiany w Białorusi.
• Główne etapy i konsekwencje wejścia Polski w struktury euroatlantyckie: NATO (1999) i Unii Europejskiej (2004).
• Udział Polski w regionalnej współpracy w Europie Środkowej (Grupa Wyszehradzka, V4, Trójmorze).
• Zaangażowanie Polski (rządu i organizacji pozarządowych, np. pomoc kościołów w potrzebie, Polska Akcja Humanitarna) na rzecz osób prześladowanych na całym świecie z powodu swojego wyznania oraz dla ofiar wojen domowych (np. Syria, Afganistan).
• Zaangażowanie Polski w działalność organizacji międzynarodowych np. misje pokojowe Wojska Polskiego w ramach ONZ.
• Czynny udział Polski we wspieraniu Ukrainy przez państwa euroatlantyckie w wojnie z Federacją Rosyjską.
• Czynne podtrzymywanie strategicznego sojuszu z USA.
• Stosunki dwustronne Polski. Polska i Niemcy, Ostpolitik Willy’ego Brandta, uregulowanie kwestii granicy, historia II wojny światowej w stosunkach dwustronnych, stosunki gospodarcze po zimnej wojnie, relacje w ramach Unii Europejskiej. Polska i Stany Zjednoczone, stosunki dwustronne podczas zimnej wojny, Ronald Reagan, George W. Bush, wsparcie amerykańskie w okresie transformacji systemowej, współpraca w sprawach międzynarodowych i w dziedzinie bezpieczeństwa po 1989 r., wojna z terroryzmem, partnerstwo strategiczne. Polska i Federacja Rosyjska: od okupacji do „partnerstwa”, Polska wobec rozpadu ZSRR, polityka historyczna w stosunkach dwustronnych, wzrost nierozwiązanych kwestii w stosunkach dwustronnych, dążenie do uniezależnienia od surowców energetycznych, Polska wobec polityki W. Putina po 2000 r., katastrofa smoleńska. Polska i Ukraina: uznanie niepodległości Ukrainy, Polska w roli adwokata Ukrainy w Europie, polityka historyczna, rola Polski w ukraińskich rewolucjach (2004, 2014), Polska wobec rosyjskiej agresji w Ukrainie.
• Polska i Chiny, wzrost globalnego znaczenia Chin, Polska wobec chińskich inicjatyw w regionie (16+1), Jeden Pas Jedna Droga, zbieżność i rywalizacja w stosunkach dwustronnych.

7. Gospodarka Polski

Konceptualizacja pojęć. Gospodarka rynkowa – istota. Budżet, dochód narodowy, cykl gospodarki rynkowej.

• Konsekwencje gospodarcze II wojny światowej dla Polski. Dylematy powojennej odbudowy i rozwoju gospodarczego państwa polskiego. Charakterystyka modelu gospodarki planowej w okresie Polski Ludowej. Przyczyny i konsekwencje kryzysów gospodarczo-społecznych w okresie Polski Ludowej. Gospodarcze przesłanki upadku autorytaryzmu socjalistycznego. Zasada sprawiedliwości społecznej i jej rola w procesach gospodarczych. Rola programów neoliberalnych w kształtowaniu polskiego planu przemian gospodarczych po realnym socjalizmie. Główne cechy transformacji gospodarczej Polski po 1989 roku. Procesy prywatyzacji i reprywatyzacji. Konstytucyjny model społecznej gospodarki rynkowej. Gospodarka polska w kontekście międzynarodowych procesów gospodarczych (członkostwo w Unii Europejskiej, kryzysy światowe, wojna a gospodarka itp.).
• Wybrane problemy ekonomiczne współczesnej Polski. Polityka społeczna w Polsce. Finanse publiczne. Rynek giełdowy. Rynek pracy w Polsce.

8. Polska w systemie bezpieczeństwa międzynarodowego

Polska w ONZ; plan Rapackiego; udział w misjach pokojowych ONZ; Zmiany geopolityczne w otoczeniu Polski po 1989; koncepcje bezpieczeństwa Polski po zimnej wojnie; droga Polski do członkostwa w NATO; udział Polski w misjach Sojuszu Północnoatlantyckiego, członkostwo w NATO; tarcza antyrakietowa; wpływ wojen w Gruzji i Ukrainie na bezpieczeństwo Polski; wysunięta obrona, wojna hybrydowa, cyberwojna, szantaż gazowy; wzrost nakładów Polski na zbrojenia, rozbudowa armii i zwiększenie zakupów sprzętu zbrojeniowego.

9. Unia Europejska jako wielopłaszczyznowa wspólnota Europejczyków

• Unia Europejska - nieklasyczna organizacja międzynarodowa, odrębny system prawny UE i własny Trybunał Sprawiedliwości z obligatoryjnymi orzeczeniami.
• Osobowość prawna UE i jej prawo legacji.
• System instytucjonalny UE: organy główne (Rada Europejska, Rada Unii Europejskiej, Komisja Europejska, Parlament Europejski, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Europejski Sąd Obrachunkowy, Europejski Bank Centralny). Ustalania, kompetencje reprezentacji różnych interesów.
• Relacje między instytucjami UE.
• Autonomiczny system prawny UE: prawo pierwotne pisane – Traktaty założycielskie, Aneksy, Protokoły uzupełniające, traktaty modyfikujące w tym Traktat o Unii Europejskiej i Traktat o funkcjonowaniu UE w brzmieniu Traktatu Lizbońskiego (2007), umowy negocjacyjne, w tym umowy o członkostwie, umowy o stowarzyszeniu, umowy o współpracy; prawo wtórne – Rozporządzenia, Dyrektywy, decyzje, zalecenia i opinie.
• Płaszczyzny współpracy w UE: wspólnotowe (rolna, celna, w zakresie rybołówstwa, ochrony środowiska naturalnego, transportowa, badania technologie, wynalazczość, polityka monetarna dla strefy Euro), międzynarodowe (polityka zagraniczna, bezpieczeństwa i obrony)
• Wspólny Rynek Europejski: swoboda przepływu towarów, usług, kapitały, siły roboczej i przedsiębiorczości. Źródła finansowania Unii Europejskiej: wpływy i wydatki budżetowe. Procedury – ustalanie i realizacja budżetu;
• Zmiany kulturowe w UE;
• Kryzysy w Unii Europejskiej – w tym między innymi kryzys wartości, kryzys przywództwa, kryzys energetyczny, kryzys migracyjny, kryzys modernizacyjny;
• Problemy Zielonego Ładu i transformacji energetycznej, perspektywy polityki bezpieczeństwa i obrony UE;
• Dylematy ustrojowe integracji europejskiej – między państwem federalnym a Europą Ojczyzn.
• Idea i historia integracji europejskiej.
• Konstytucja dla Europy W.B. Jastrzębowskiego (1831) jako wkład polskiej myśli politycznej w rozwój idei wspólnej Europy.

10. Polska w Unii Europejskiej

• Uwarunkowania członkostwa Polski w Unii Europejskiej;
• Kryteria członkostwa;
• Reprezentacja Polski w instytucjach unijnych;
• Europeizacja polskiego porządku konstytucyjnego
• Polska na rynku europejskim;
• Dwukrotna prezydencja Polski w Unii Europejskiej;
• Korzyści i problemy członkostwa Polski w Unii Europejskiej
• Pozycja Polski w Unii Europejskiej