Home » Program

Program

PROGRAM OLIMPIADY

Program składa się z dwóch bloków tematycznych:

  1. Stały blok dla wszystkich edycji Olimpiady obejmuje dwie główne grupy tematyczne:
    1. Przemiany społeczno-gospodarcze we współczesnym świecie i Polsce
    2. Struktury i mechanizmy życia politycznego w Polsce i świecie
  2. Zmienny blok tematyczny jest ustalany corocznie dla każdej edycji zawodów i zawiera problematykę wynikającą najczęściej z jednego z tematów bloku stałego, odpowiednio rozszerzonego i wyrażonego w haśle danej edycji

1. STAŁY BLOK TEMATYCZNY LIX EDYCJI OLIMPIADY

  1. Przemiany społeczno-gospodarcze we współczesnym świecie i Polsce
    1. Życie zbiorowe i jego reguły. Definicje zbiorowości, społeczności, wspólnoty, społeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi. Normy i instytucje społeczne. Źródła i mechanizmy konfliktów społecznych oraz sposoby ich rozwiązywania.
    2. Grupy społeczne. Wielkie i małe struktury społeczne. Relacje między wielkimi strukturami społecznymi. Konflikty społeczne. Rola małych grup społecznych w funkcjonowaniu struktur społecznych. Rodzina jako grupa społeczna. Społeczności etniczne i terytorialne. Struktura społeczna współczesnego społeczeństwa polskiego.
    3. Struktura i procesy demograficzne. Procesy rozwoju ludności i ich następstwa społeczno-gospodarcze. Struktura klasowo-warstwowa polskiego społeczeństwa. Uwarunkowania pionowej i poziomej ruchliwości społecznej. Mechanizm i skutki społecznego wykluczenia oraz sposoby przeciwdziałania temu zjawisku. Wybrane problemy życia społecznego w Polsce (w tym sytuację młodych ludzi). Przemiany struktur ludnościowych Polski na tle procesów ludnościowych świata.
    4. Zmiana społeczna. Historyczne i współczesne formy organizacji społeczeństwa. Sposoby adaptacji do zmiany społecznej. Ruchy społeczne.
    5. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Koncepcje narodu. Asymilacja a tożsamość narodowa. Postawy współczesnych Polaków wobec ojczyzny i narodu. Państwo i ojczyzna w dobie globalizacji i integracji. Mniejszości narodowe, etniczne i grupy narodowościowe w Polsce. Tożsamość narodowa a świadomość europejska Polaków.
    6. Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym świecie. Imigracja. Różne modele polityki wybranych państw wobec mniejszości narodowych i imigrantów. Współpraca w ramach strefy Schengen. Przyczyny i sposoby rozwiązywania długotrwałych konfliktów między narodami. Przyczyny i skutki konfliktów społecznych w państwach Afryki, Azji, Ameryki Południowej i Środkowej.
    7. Obywatel i społeczeństwo obywatelskie. Obywatelstwo a narodowość. Obowiązki i prawa obywatelskie w Polsce. Rodowód koncepcji społeczeństwa obywatelskiego. Formy aktywności obywateli. Zasady zakładania i funkcjonowania stowarzyszeń, fundacji i organizacji pożytku publicznego w Polsce. Wzory projektu statutu stowarzyszenia. Obywatelstwo UE – istota, konsekwencje prawne, katalog praw obywatelskich i ich ochrona, obowiązki obywatela UE. Status obywateli państw trzecich w UE.
    8. Struktura gospodarki i struktura społeczno-zawodowa. Restrukturyzacja gospodarki. Przekształcenia własnościowe w gospodarce. Prywatyzacja. Reprywatyzacja. Procesy urbanizacji i ich następstwa. Społeczno-gospodarcze problemy wsi i rolnictwa.
    9. Gospodarka rynkowa we współczesnym świecie. Strukturalne przemiany w gospodarce światowej. Perspektywy integracji europejskiej i rozwoju rynku światowego. Główne kategorie ekonomiczne gospodarki rynkowej. Współczesne czynniki i uwarunkowania rozwoju gospodarczego. Nowoczesne technologie i gałęzie gospodarki. Rozwój gospodarczy w regionach świata – trwałość głównych ośrodków siły gospodarczej. Uwarunkowania i formy integracji gospodarczej. Problem zadłużenia jako bariera wzrostu gospodarczego. Aspekty ekonomiczne integracji europejskiej. Swobody i zasady rynku europejskiego. Polityki sektorowe UE. Unia Gospodarczo-Walutowa, Europejski Obszar Gospodarczy.
    10. Zagrożenia cywilizacyjne we współczesnym świecie. Społeczne konsekwencje rozwoju przemysłowego: problemy ludnościowe, surowcowe, energetyczne, żywnościowe, ekologiczne, katastrofy nuklearne. Ekologia jako problem światowy. Rolnictwo i wyżywienie, przyczyny głodu i niedożywienia, drogi postępu. Rolnictwo a ekologia. Problemy energetyczne świata. Procesy urbanizacji – aspekty ekonomiczne, społeczne i ekologiczne. Perspektywy i szanse rozwiązywania problemów globalnych.
  2. Struktury i mechanizmy życia politycznego w Polsce i świecie
    1. Demokracja – zasady i procedury. Podstawowe wartości. Główne fazy kształtowania się systemu demokratycznego. Demokracja bezpośrednia i pośrednia. Rola opinii publicznej we współczesnym państwie i sposoby jej kształtowania. Pluralizm we współczesnym świecie. Współczesna demokracja – wyzwania i zagrożenia (np. bezpieczeństwa socjalnego; terroryzm polityczny i terroryzm państwowy a prawa człowieka i obywatela; nacjonalizm ekonomiczny).
    2. Kultura i pluralizm kulturowy. Typy i przemiany kultur. Kształtowanie kultury ogólnonarodowej i jej pluralizm. Rola tradycji i podstawowych źródeł kultury narodowej a nowoczesność i uniwersalizm w życiu kulturalnym. Dziedzictwo narodów – wartości, symbole i pomniki kultury. Konflikt norm, obyczajów i stylów życia. Tolerancja w życiu społecznym. Rola religii w kształtowaniu świata wartości. Pluralizm kulturowy.
    3. Państwo. Teorie genezy państwa i legitymizacji władzy. Koncepcja roli państwa we współczesnym świecie. Problem suwerenności zewnętrznej i wewnętrznej. Struktura terytorialna. Zagadnienie autonomii. Problem samorządności. Federalizm. Państwo jako struktura administracyjna. Sposoby klasyfikowania państw (liberalne – totalitarne, autorytarne – demokratyczne). Zasady ustrojowe państw. Konstytucja i jej rola we współczesnym państwie. Symbolika narodowa. Państwo narodowe wobec procesów globalizacji i integracji europejskiej. Problematyka członkostwa państwa w UE.
    4. Systemy polityczne. Modele ustrojowe państw. Partie, systemy partyjne i ich wpływ na funkcjonowanie państwa. Partie i ruchy polityczne we współczesnej Polsce (geneza i założenia programowe). Podstawowe zasady systemów wyborczych a ich wpływ na systemy partyjne. Sąsiedzi Polski – transformacje ustrojowe. System polityczny Unii Europejskiej.
    5. System organów państwa. Tradycje polskiego parlamentaryzmu. Parlament w systemie organów państwa. Sejm i Senat (struktura organizacyjna, mechanizmy działania, kompetencje). Władza wykonawcza w państwie demokratycznym. Struktura i kompetencje władzy wykonawczej w Polsce. Inne naczelne organy państwa. Państwo prawa. Władza sądownicza. Instytucje ochrony prawnej. Rzecznik praw obywatelskich. Organy ochrony państwowej. System źródeł prawa w Polsce. Prawo a inne systemy normatywne. Samorząd terytorialny w Polsce. System instytucjonalny i prawny UE. Instytucje UE – sposób powoływania, skład, najważniejsze kompetencje i znaczenie. Organy pomocnicze UE. Zasady regulujące działalność instytucji UE. Źródła prawa UE. Procedury podejmowania decyzji w UE.
    6. Prawa człowieka we współczesnym świecie. Kształtowanie się idei praw człowieka i obywatela. Prawa i wolności obywatelskie. Zasady i instytucje kontroli przestrzegania praw. Gwarancje międzynarodowe i wewnątrzkrajowe przestrzegania praw. Inicjatywy społeczne na rzecz praw człowieka i obywatela. Europejski system ochrony praw człowieka. Prawa człowieka jako przedmiot zainteresowania ONZ. Prawa człowieka jako strefa polityki zagranicznej państwa. Rola jednostki w życiu społeczeństwa. Instrumentalizm polityczny w sferze realizacji praw człowieka i obywatela – współzależność polityki i ekonomiki. Przykłady naruszania praw człowieka i obywatela we współczesnym świecie. Ochrona praw człowieka w Polsce – historia i teraźniejszość.
    7. Współczesna myśl polityczna. Ideologie, doktryny polityczne i ruchy społeczne. Liberalizm i neoliberalizm. Konserwatyzm. Chrześcijańska demokracja. Socjaldemokracja. Ideologie narodowe. Faszyzm. Komunizm. Ruchy społeczne w świecie i Polsce (ruchy alternatywne wśród młodzieży, inicjatywy społeczne w środowiskach lokalnych). Koncepcje integracji europejskiej i ich przedstawiciele („Ojcowie Europy”).
    8. Współczesne stosunki międzynarodowe. Mechanizmy, szanse i bariery międzynarodowej współpracy politycznej. Ugrupowania polityczne i militarne – geneza, funkcje, przyszłość. Problemy bezpieczeństwa w skali globalnej i regionalnej. Organizacje międzynarodowe – funkcje i znaczenie. Współpraca regionalna. Tworzenie regionów przygranicznych. Znaczenie regionalizacji w przełamywaniu barier narodowościowych i etnicznych i w niwelowaniu lokalnych zagrożeń cywilizacyjnych. Regionalizacja etapem we współpracy i integracji gospodarczej. Znaczenie strategicznych zasobów naturalnych w polityce międzynarodowej. Europa wśród światowych mocarstw. Geneza i przebieg integracji europejskiej. Polityka zagraniczna, bezpieczeństwa i obrony UE. Perspektywy integracji europejskiej, koncepcje rozwojowe UE.
    9. Polska w Unii Europejskiej. Geneza i przebieg integracji Polski z WE/UE. Kryteria i konsekwencje członkostwa. Aspekty instytucjonalno-prawne, ekonomiczne, społeczno-kulturowe i międzynarodowe członkostwa Polski w UE. Pozycja i perspektywy rozwoju Polski w UE. System koordynacji polityki europejskiej w Polsce. Pozycja Polski na rynku europejskim. Korzyści i koszty przystąpienia Polski do UE w perspektywie społecznej. Polska i Polacy wobec wyzwań i problemów UE.

2. ZMIENNY BLOK TEMATYCZNY LIX EDYCJI OLIMPIADY
pod hasłem: "Demokracja – istota, idee, cele i ich realizacja"

  1. Uwarunkowania i istota demokracji
    Istota demokracji – debata. Aksjologiczny, historyczny, kulturowy, społeczny, ekonomiczny i polityczny wymiar demokracji. Idea i praktyka demokracji w starożytnej Grecji (demokracja ateńska); instytucje demokratyczne w średniowieczu; oświeceniowa idea demokracji; podobieństwa i różnice między demokracją antyczną a demokracją współczesną. Kulturowe podstawy państwa demokratycznego; wartości demokratyczne; kultury pozaeuropejskie a państwo demokratyczne; państwa demokratyczne wobec kultur grup większościowych i mniejszościowych; duchowe i materialne aspekty kultury w państwie demokratycznym.
  2. Modele demokracji
    Definicje demokracji: proceduralne, substancjonalne. Demokracja pośrednia i bezpośrednia. Demokracja liberalna; demokratyczne państwo prawa; koncepcje społeczno-ekonomiczne państwa demokratycznego współczesnych partii politycznych i ruchów społecznych; poliarchia wg. R.A. Dahla; modele demokracji A. Lijphardta; typy demokracji wg. D. Helda i Ch. Tilly’ego; demokracja elektroniczna; demokracja deliberatywna.
  3. Państwo demokratyczne
    Cechy państwa demokratycznego. Podstawowe zasady i standardy ustrojowe państwa demokratycznego. Modele ustrojowe państwa demokratycznego: demokracja parlamentarna, prezydencka i semiprezydencka. „Demokracja ludowa”. Normatywizacja ochrony praw człowieka w państwach demokratycznych; instytucje ochrony praw człowieka w państwach demokratycznych. Wielopoziomowość demokracji: demokracja lokalna, demokracja regionalna, demokracja europejska. Procesy demokratyzacji; tranzytologia; mierniki demokracji i demokratyzacji; „trzy fale” demokracji.
  4. Społeczeństwo obywatelskie
    Istota i cechy społeczeństwa obywatelskiego. Podmioty i formy działania społeczeństwa obywatelskiego; rola społeczeństwa obywatelskiego w funkcjonowaniu demokracji; kapitał społeczny. Kultura polityczna. Dysfunkcje społeczeństwa obywatelskiego we współczesnych państwach. Formy demokracji bezpośredniej (referendum, inicjatywa ludowa, veto ludowe, samorządy społeczne, prawa i wolności polityczne, nieposłuszeństwo obywatelskie) i formy demokracji pośredniej. Wybory jako instrument praktykowania demokracji; różne formy wyborów w państwach demokratycznych; partie polityczne; współczesne ruchy społeczne.
  5. Gospodarka a demokracja
    Modele gospodarek w państwach demokratycznych; reżim demokratyczny a rozwój ekonomiczny państwa; zarządzanie gospodarcze w państwach demokratycznych; instytucje ochrony konkurencji i konsumentów; demokracja gospodarcza, partnerzy społeczni (związki zawodowe, organizacje pracodawców); polityka zrównoważonego rozwoju.
  6. Demokracja w Polsce
    Polskie tradycje demokratyczne (znaczenie przywilejów szlacheckich; instytucje demokracji szlacheckiej; Konstytucja 3 maja, polska demokratyczna myśl polityczna; instytucje polityczne II RP; opozycja demokratyczna w Polsce Ludowej); konsolidacja demokracji w III RP; kontrowersje wokół modelu polskiej demokracji.
  7. Demokracja w wymiarze europejskim i międzynarodowym
    Procedury demokratyczne w UE i ich deficyty. Procesy decyzyjne w UE i ich demokratyczna legitymizacja. Standardy demokratyczne w wyzwania polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE, demokracja w obszarze wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości UE. Wyzwania i problemy współczesnego świata z perspektywy współczesnych standardów demokratycznych. Główne przyczyny i formy łamania praw człowieka we współczesnym świecie. Rola prawa międzynarodowego w tworzeniu i stosowaniu standardów i mechanizmów demokratycznych. Rola organizacji międzynarodowych w kształtowaniu demokratycznych relacji między państwami i rozwiazywaniu problemów globalnych.
  8. Wyzwania i dylematy demokracji liberalnej
    Niedemokratyczne tendencje w państwach europejskich. Patologie władzy w państwie demokratycznym; populistyczne tendencje w demokracji; pojęcie populizmu; ruchy populistyczne na świecie; korupcja i klientelizm w rzeczywistości demokratycznej; ustawowa definicja korupcji; indeks korupcji Transparency International. Wyzwania dla wolności i praw człowieka w związku z zagrożeniami bezpieczeństwa państwa. Zmierzch demokracji liberalnej? Alternatywy dla demokracji liberalnej (demokracja nieliberalna, reżimy hybrydowe, „demokracja azjatycka”). Uwarunkowania i następstwa niezrównoważonego rozwoju (ubóstwo, ruchy ludnościowe, etc.)

LITERATURA

Program stały

Opracowania wymagane na etapie szkolnym, okręgowym i centralnym:

...........................................................................................

Antoszewski A., Herbut R. (red.), Leksykon politologii, Wrocław 2004 i późn.

 

...........................................................................................

Antoszewski A., Herbut R. (red.), Demokracje zachodnioeuropejskie. Analiza porównawcza,  Wrocław 2008.

...........................................................................................

Antoszewski A., Partie i systemy partyjne państw Unii Europejskiej na przełomie wieków, Toruń 2009.

...........................................................................................

Antoszewski A., System polityczny RP, Warszawa 2012.

...........................................................................................

Baszkiewicz J., Powszechna historia ustrojów państwowych, Gdańsk 1998 i późn.

...........................................................................................

Cebul K., Zenderowski R., Wstęp do nauki o polityce, państwie i prawie, Warszawa 2006.

...........................................................................................

Dudek A., Historia polityczna Polski 1989–2012, Kraków 2013.

...........................................................................................

Giddens A., Socjologia, Warszawa 2006.

...........................................................................................

Heywood A., Politologia, Warszawa 2006 i późn.

...........................................................................................

Heywood A., Teoria polityki. Wprowadzenie, Warszawa 2009.

...........................................................................................

Izdebski H., Doktryny polityczno-prawne. Fundamenty współczesnych państw, Warszawa 2015.

...........................................................................................

Jarosz M. (red.), Polskie bieguny. Społeczeństwo w czasach kryzysu, Warszawa 2013.

...........................................................................................

Kukułka J., Historia współczesna stosunków międzynarodowych 1945–2000, Warszawa 2001 i późn.

...........................................................................................

Kuźniar R., Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989–2010. Stosunki międzynarodowe na przełomie XX i XXI wieku, Warszawa 2011.

...........................................................................................

Kuźniar R. et al., Bezpieczeństwo międzynarodowe, Warszawa 2012.

...........................................................................................

Łoś-Nowak T. (red.), Współczesne stosunki międzynarodowe. Podręcznik akademicki, Wrocław 2010.

...........................................................................................

Malinowska I., Prawa człowieka i ich ochrona międzynarodowa, wyd. 2, Warszawa 2004.

...........................................................................................

Michalak B., Sokala A., Uziębło P., Leksykon prawa wyborczego i referendalnego oraz systemów wyborczych, Stan prawny na 1 stycznia 2013 r., Warszawa 2013.

...........................................................................................

Parzymies S., Popiuk-Rysińska I., Udział Polski w organizacjach międzynarodowych, Warszawa 2012.

...........................................................................................

Sarnecki P., Ustroje konstytucyjne państw współczesnych, Warszawa 2013.

...........................................................................................

Skarżyńska K., Człowiek a polityka. Zarys psychologii politycznej, Warszawa 2005 i późn.

...........................................................................................

Sobolewska-Myślik K., Partie i systemy partyjne na świecie, Warszawa 2010.

...........................................................................................

Społeczeństwo i Polityka. Podstawy Nauk Politycznych, red. naukowa cyklu: K.A. Wojtaszczyk i W. Jakubowski, Tom II Współczesne Systemy Rządów, red naukowa tomu: K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, P. Załęski, Warszawa 2017. (dostępne od października 2017).

 

...........................................................................................

Szul R., Język – naród – państwo. Język jako zjawisko polityczne, Warszawa 2009.

...........................................................................................

Wojciechowski S., Potyrała A. (red.), Bezpieczeństwo Polski: współczesne wyzwania, Warszawa 2014.

...........................................................................................

Wojtaszczyk K.A., Jakubowski W. (red.), Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, Warszawa 2007.

...........................................................................................

Wojtaszczyk K.A., Jakubowski W., Zamęcki Ł., Repetytorium maturalne WOS - Wiedza o społeczeństwie, Warszawa 2012.

...........................................................................................

Wojtaszczyk K.A., Poboży M. (red.), Systemy polityczne państw Unii Europejskiej, tom I i II, Warszawa 2013

...........................................................................................

Wojtaszczyk,  J. Szymańska, Uchodźcy w Europie. Uwarunkowania, istota, następstwa, Warszawa 2017.

...........................................................................................

Żmigrodzki M., Dziemidok-Olszewska B. (red.), Współczesne systemy polityczne, Warszawa 2013 i późn.

...........................................................................................

Program zmienny

...........................................................................................

Aktualne raporty Amnesty International Report, HRW World Report oraz indeksy korupcji Transparency International.

...........................................................................................

A. Antoszewski, Współczesne teorie demokracji, Warszawa 2016.

...........................................................................................

A. Antoszewski, Kryzys wyborów czy kryzys demokracji liberalnej?, Toruń 2017.

...........................................................................................

Antynomie i paradoksy współczesnej demokracji, pod red. M. Tobiasza, Warszawa 2016.

...........................................................................................

J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 2016.

...........................................................................................

I. Bokszczanin, Demokracja   lokalna próba konceptualizacji, w: I. Bokszczanin, A. Mirska, Demokracja lokalna w państwach Europy, Warszawa 2014

...........................................................................................

A. Chodubski, Wybory jako instytucja ładu politycznego, w: Czy upadek demokracji? Idee i wartości, pod red. A. Stelmacha, Poznań 2007.

...........................................................................................

R.A. Dahl, O demokracji, Kraków 2000.

...........................................................................................

Deficyt demokracji w Unii Europejskiej, pod red. K.A. Wojtaszczyka, J. Szymańskiej, Warszawa 2012.

...........................................................................................

T.G. Grosse, Kryzys demokracji w Europie, „Przegląd Europejski” 2014, nr 3, http://en.przegladeuropejski.wdinp.uw.edu.pl/zasoby/pliki/33/2014-3(33).pdf.

http://przegladeuropejski.wnpism.uw.edu.pl/dzialy/numery/

...........................................................................................

D. Held, Modele demokracji, Kraków 2010.

...........................................................................................

S. Huntington, Trzecia fala demokratyzacji, Warszawa 2009.

...........................................................................................

Kulturowe uwarunkowania rozwoju politycznego państw wschodnioazjatyckich, w: A. Grzywacz, Ł. Zamęcki, Kultura–gospodarka–polityka: o singapurskim modelu rozwoju i jego implementacji w CHRL, Warszawa 2016.

...........................................................................................

J. Oniszczuk, Demokratyczne państwo prawne i zaufanie, w: Współczesne państwo w teorii i praktyce. Wybrane elementy, pod red. J. Oniszczuka, Warszawa 2011.

...........................................................................................

Populizm, pod red. O. Wysockiej, Warszawa 2010.

...........................................................................................

Społeczeństwo obywatelskie, pod red. M. Witkowskiej i A. Wierzbickiego, Warszawa 2005.

...........................................................................................

W. Szewczak, Jak zmierzyć demokrację? Skale pomiaru demokracji politycznej stosowane w politologii porównawczej, „Przegląd Politologiczny” 2011, nr 1, https://wnpid.amu.edu.pl/images/stories/pp/pp-1-2011/121-138.pdf.

http://przeglad.amu.edu.pl/?page_id=172

...........................................................................................

Transformacje demokracji: doświadczenia, trendy, turbulencje, perspektywy, pod red. L.W. Zachera, Warszawa 2011.

...........................................................................................

I. Zawiślińska, Państwo i gospodarka, w: Współczesne państwo w teorii i praktyce. Wybrane elementy, pod red. J. Oniszczuka, Warszawa 2011.

...........................................................................................