Home » Program

Program

PROGRAM OLIMPIADY

Program składa się z dwóch bloków tematycznych:

  1. Stały blok dla wszystkich edycji Olimpiady obejmuje dwie główne grupy tematyczne:
    1. Przemiany społeczno-gospodarcze we współczesnym świecie i Polsce
    2. Struktury i mechanizmy życia politycznego w Polsce i świecie
  2. Zmienny blok tematyczny jest ustalany corocznie dla każdej edycji zawodów i zawiera problematykę wynikającą najczęściej z jednego z tematów bloku stałego, odpowiednio rozszerzonego i wyrażonego w haśle danej edycji

1. STAŁY BLOK TEMATYCZNY LIX EDYCJI OLIMPIADY

  1. Przemiany społeczno-gospodarcze we współczesnym świecie i Polsce
    1. Życie zbiorowe i jego reguły. Definicje zbiorowości, społeczności, wspólnoty, społeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi. Normy i instytucje społeczne. Źródła i mechanizmy konfliktów społecznych oraz sposoby ich rozwiązywania.
    2. Grupy społeczne. Wielkie i małe struktury społeczne. Relacje między wielkimi strukturami społecznymi. Konflikty społeczne. Rola małych grup społecznych w funkcjonowaniu struktur społecznych. Rodzina jako grupa społeczna. Społeczności etniczne i terytorialne. Struktura społeczna współczesnego społeczeństwa polskiego.
    3. Struktura i procesy demograficzne. Procesy rozwoju ludności i ich następstwa społeczno-gospodarcze. Struktura klasowo-warstwowa polskiego społeczeństwa. Uwarunkowania pionowej i poziomej ruchliwości społecznej. Mechanizm i skutki społecznego wykluczenia oraz sposoby przeciwdziałania temu zjawisku. Wybrane problemy życia społecznego w Polsce (w tym sytuację młodych ludzi). Przemiany struktur ludnościowych Polski na tle procesów ludnościowych świata.
    4. Zmiana społeczna. Historyczne i współczesne formy organizacji społeczeństwa. Sposoby adaptacji do zmiany społecznej. Ruchy społeczne.
    5. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Koncepcje narodu. Asymilacja a tożsamość narodowa. Postawy współczesnych Polaków wobec ojczyzny i narodu. Państwo i ojczyzna w dobie globalizacji i integracji. Mniejszości narodowe, etniczne i grupy narodowościowe w Polsce. Tożsamość narodowa a świadomość europejska Polaków.
    6. Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym świecie. Imigracja. Różne modele polityki wybranych państw wobec mniejszości narodowych i imigrantów. Współpraca w ramach strefy Schengen. Przyczyny i sposoby rozwiązywania długotrwałych konfliktów między narodami. Przyczyny i skutki konfliktów społecznych w państwach Afryki, Azji, Ameryki Południowej i Środkowej.
    7. Obywatel i społeczeństwo obywatelskie. Obywatelstwo a narodowość. Obowiązki i prawa obywatelskie w Polsce. Rodowód koncepcji społeczeństwa obywatelskiego. Formy aktywności obywateli. Zasady zakładania i funkcjonowania stowarzyszeń, fundacji i organizacji pożytku publicznego w Polsce. Wzory projektu statutu stowarzyszenia. Obywatelstwo UE – istota, konsekwencje prawne, katalog praw obywatelskich i ich ochrona, obowiązki obywatela UE. Status obywateli państw trzecich w UE.
    8. Struktura gospodarki i struktura społeczno-zawodowa. Restrukturyzacja gospodarki. Przekształcenia własnościowe w gospodarce. Prywatyzacja. Reprywatyzacja. Procesy urbanizacji i ich następstwa. Społeczno-gospodarcze problemy wsi i rolnictwa.
    9. Gospodarka rynkowa we współczesnym świecie. Strukturalne przemiany w gospodarce światowej. Perspektywy integracji europejskiej i rozwoju rynku światowego. Główne kategorie ekonomiczne gospodarki rynkowej. Współczesne czynniki i uwarunkowania rozwoju gospodarczego. Nowoczesne technologie i gałęzie gospodarki. Rozwój gospodarczy w regionach świata – trwałość głównych ośrodków siły gospodarczej. Uwarunkowania i formy integracji gospodarczej. Problem zadłużenia jako bariera wzrostu gospodarczego. Aspekty ekonomiczne integracji europejskiej. Swobody i zasady rynku europejskiego. Polityki sektorowe UE. Unia Gospodarczo-Walutowa, Europejski Obszar Gospodarczy.
    10. Zagrożenia cywilizacyjne we współczesnym świecie. Społeczne konsekwencje rozwoju przemysłowego: problemy ludnościowe, surowcowe, energetyczne, żywnościowe, ekologiczne, katastrofy nuklearne. Ekologia jako problem światowy. Rolnictwo i wyżywienie, przyczyny głodu i niedożywienia, drogi postępu. Rolnictwo a ekologia. Problemy energetyczne świata. Procesy urbanizacji – aspekty ekonomiczne, społeczne i ekologiczne. Perspektywy i szanse rozwiązywania problemów globalnych.
  2. Struktury i mechanizmy życia politycznego w Polsce i świecie
    1. Demokracja – zasady i procedury. Podstawowe wartości. Główne fazy kształtowania się systemu demokratycznego. Demokracja bezpośrednia i pośrednia. Rola opinii publicznej we współczesnym państwie i sposoby jej kształtowania. Pluralizm we współczesnym świecie. Współczesna demokracja – wyzwania i zagrożenia (np. bezpieczeństwa socjalnego; terroryzm polityczny i terroryzm państwowy a prawa człowieka i obywatela; nacjonalizm ekonomiczny).
    2. Kultura i pluralizm kulturowy. Typy i przemiany kultur. Kształtowanie kultury ogólnonarodowej i jej pluralizm. Rola tradycji i podstawowych źródeł kultury narodowej a nowoczesność i uniwersalizm w życiu kulturalnym. Dziedzictwo narodów – wartości, symbole i pomniki kultury. Konflikt norm, obyczajów i stylów życia. Tolerancja w życiu społecznym. Rola religii w kształtowaniu świata wartości. Pluralizm kulturowy.
    3. Państwo. Teorie genezy państwa i legitymizacji władzy. Koncepcja roli państwa we współczesnym świecie. Problem suwerenności zewnętrznej i wewnętrznej. Struktura terytorialna. Zagadnienie autonomii. Problem samorządności. Federalizm. Państwo jako struktura administracyjna. Sposoby klasyfikowania państw (liberalne – totalitarne, autorytarne – demokratyczne). Zasady ustrojowe państw. Konstytucja i jej rola we współczesnym państwie. Symbolika narodowa. Państwo narodowe wobec procesów globalizacji i integracji europejskiej. Problematyka członkostwa państwa w UE.
    4. Systemy polityczne. Modele ustrojowe państw. Partie, systemy partyjne i ich wpływ na funkcjonowanie państwa. Partie i ruchy polityczne we współczesnej Polsce (geneza i założenia programowe). Podstawowe zasady systemów wyborczych a ich wpływ na systemy partyjne. Sąsiedzi Polski – transformacje ustrojowe. System polityczny Unii Europejskiej.
    5. System organów państwa. Tradycje polskiego parlamentaryzmu. Parlament w systemie organów państwa. Sejm i Senat (struktura organizacyjna, mechanizmy działania, kompetencje). Władza wykonawcza w państwie demokratycznym. Struktura i kompetencje władzy wykonawczej w Polsce. Inne naczelne organy państwa. Państwo prawa. Władza sądownicza. Instytucje ochrony prawnej. Rzecznik praw obywatelskich. Organy ochrony państwowej. System źródeł prawa w Polsce. Prawo a inne systemy normatywne. Samorząd terytorialny w Polsce. System instytucjonalny i prawny UE. Instytucje UE – sposób powoływania, skład, najważniejsze kompetencje i znaczenie. Organy pomocnicze UE. Zasady regulujące działalność instytucji UE. Źródła prawa UE. Procedury podejmowania decyzji w UE.
    6. Prawa człowieka we współczesnym świecie. Kształtowanie się idei praw człowieka i obywatela. Prawa i wolności obywatelskie. Zasady i instytucje kontroli przestrzegania praw. Gwarancje międzynarodowe i wewnątrzkrajowe przestrzegania praw. Inicjatywy społeczne na rzecz praw człowieka i obywatela. Europejski system ochrony praw człowieka. Prawa człowieka jako przedmiot zainteresowania ONZ. Prawa człowieka jako strefa polityki zagranicznej państwa. Rola jednostki w życiu społeczeństwa. Instrumentalizm polityczny w sferze realizacji praw człowieka i obywatela – współzależność polityki i ekonomiki. Przykłady naruszania praw człowieka i obywatela we współczesnym świecie. Ochrona praw człowieka w Polsce – historia i teraźniejszość.
    7. Współczesna myśl polityczna. Ideologie, doktryny polityczne i ruchy społeczne. Liberalizm i neoliberalizm. Konserwatyzm. Chrześcijańska demokracja. Socjaldemokracja. Ideologie narodowe. Faszyzm. Komunizm. Ruchy społeczne w świecie i Polsce (ruchy alternatywne wśród młodzieży, inicjatywy społeczne w środowiskach lokalnych). Koncepcje integracji europejskiej i ich przedstawiciele („Ojcowie Europy”).
    8. Współczesne stosunki międzynarodowe. Mechanizmy, szanse i bariery międzynarodowej współpracy politycznej. Ugrupowania polityczne i militarne – geneza, funkcje, przyszłość. Problemy bezpieczeństwa w skali globalnej i regionalnej. Organizacje międzynarodowe – funkcje i znaczenie. Współpraca regionalna. Tworzenie regionów przygranicznych. Znaczenie regionalizacji w przełamywaniu barier narodowościowych i etnicznych i w niwelowaniu lokalnych zagrożeń cywilizacyjnych. Regionalizacja etapem we współpracy i integracji gospodarczej. Znaczenie strategicznych zasobów naturalnych w polityce międzynarodowej. Europa wśród światowych mocarstw. Geneza i przebieg integracji europejskiej. Polityka zagraniczna, bezpieczeństwa i obrony UE. Perspektywy integracji europejskiej, koncepcje rozwojowe UE.
    9. Polska w Unii Europejskiej. Geneza i przebieg integracji Polski z WE/UE. Kryteria i konsekwencje członkostwa. Aspekty instytucjonalno-prawne, ekonomiczne, społeczno-kulturowe i międzynarodowe członkostwa Polski w UE. Pozycja i perspektywy rozwoju Polski w UE. System koordynacji polityki europejskiej w Polsce. Pozycja Polski na rynku europejskim. Korzyści i koszty przystąpienia Polski do UE w perspektywie społecznej. Polska i Polacy wobec wyzwań i problemów UE.

2. ZMIENNY BLOK TEMATYCZNY LIX EDYCJI OLIMPIADY
pod hasłem: "Demokracja – istota, idee, cele i ich realizacja"

  1. Uwarunkowania i istota demokracji
    Istota demokracji – debata. Aksjologiczny, historyczny, kulturowy, społeczny, ekonomiczny i polityczny wymiar demokracji. Idea i praktyka demokracji w starożytnej Grecji (demokracja ateńska); instytucje demokratyczne w średniowieczu; oświeceniowa idea demokracji; podobieństwa i różnice między demokracją antyczną a demokracją współczesną. Kulturowe podstawy państwa demokratycznego; wartości demokratyczne; kultury pozaeuropejskie a państwo demokratyczne; państwa demokratyczne wobec kultur grup większościowych i mniejszościowych; duchowe i materialne aspekty kultury w państwie demokratycznym.
  2. Modele demokracji
    Definicje demokracji: proceduralne, substancjonalne. Demokracja pośrednia i bezpośrednia. Demokracja liberalna; demokratyczne państwo prawa; koncepcje społeczno-ekonomiczne państwa demokratycznego współczesnych partii politycznych i ruchów społecznych; poliarchia wg. R.A. Dahla; modele demokracji A. Lijphardta; typy demokracji wg. D. Helda i Ch. Tilly’ego; demokracja elektroniczna; demokracja deliberatywna.
  3. Państwo demokratyczne
    Cechy państwa demokratycznego. Podstawowe zasady i standardy ustrojowe państwa demokratycznego. Modele ustrojowe państwa demokratycznego: demokracja parlamentarna, prezydencka i semiprezydencka. „Demokracja ludowa”. Normatywizacja ochrony praw człowieka w państwach demokratycznych; instytucje ochrony praw człowieka w państwach demokratycznych. Wielopoziomowość demokracji: demokracja lokalna, demokracja regionalna, demokracja europejska. Procesy demokratyzacji; tranzytologia; mierniki demokracji i demokratyzacji; „trzy fale” demokracji.
  4. Społeczeństwo obywatelskie
    Istota i cechy społeczeństwa obywatelskiego. Podmioty i formy działania społeczeństwa obywatelskiego; rola społeczeństwa obywatelskiego w funkcjonowaniu demokracji; kapitał społeczny. Kultura polityczna. Dysfunkcje społeczeństwa obywatelskiego we współczesnych państwach. Formy demokracji bezpośredniej (referendum, inicjatywa ludowa, veto ludowe, samorządy społeczne, prawa i wolności polityczne, nieposłuszeństwo obywatelskie) i formy demokracji pośredniej. Wybory jako instrument praktykowania demokracji; różne formy wyborów w państwach demokratycznych; partie polityczne; współczesne ruchy społeczne.
  5. Gospodarka a demokracja
    Modele gospodarek w państwach demokratycznych; reżim demokratyczny a rozwój ekonomiczny państwa; zarządzanie gospodarcze w państwach demokratycznych; instytucje ochrony konkurencji i konsumentów; demokracja gospodarcza, partnerzy społeczni (związki zawodowe, organizacje pracodawców); polityka zrównoważonego rozwoju.
  6. Demokracja w Polsce
    Polskie tradycje demokratyczne (znaczenie przywilejów szlacheckich; instytucje demokracji szlacheckiej; Konstytucja 3 maja, polska demokratyczna myśl polityczna; instytucje polityczne II RP; opozycja demokratyczna w Polsce Ludowej); konsolidacja demokracji w III RP; kontrowersje wokół modelu polskiej demokracji.
  7. Demokracja w wymiarze europejskim i międzynarodowym
    Procedury demokratyczne w UE i ich deficyty. Procesy decyzyjne w UE i ich demokratyczna legitymizacja. Standardy demokratyczne w wyzwania polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE, demokracja w obszarze wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości UE. Wyzwania i problemy współczesnego świata z perspektywy współczesnych standardów demokratycznych. Główne przyczyny i formy łamania praw człowieka we współczesnym świecie. Rola prawa międzynarodowego w tworzeniu i stosowaniu standardów i mechanizmów demokratycznych. Rola organizacji międzynarodowych w kształtowaniu demokratycznych relacji między państwami i rozwiazywaniu problemów globalnych.
  8. Wyzwania i dylematy demokracji liberalnej
    Niedemokratyczne tendencje w państwach europejskich. Patologie władzy w państwie demokratycznym; populistyczne tendencje w demokracji; pojęcie populizmu; ruchy populistyczne na świecie; korupcja i klientelizm w rzeczywistości demokratycznej; ustawowa definicja korupcji; indeks korupcji Transparency International. Wyzwania dla wolności i praw człowieka w związku z zagrożeniami bezpieczeństwa państwa. Zmierzch demokracji liberalnej? Alternatywy dla demokracji liberalnej (demokracja nieliberalna, reżimy hybrydowe, „demokracja azjatycka”). Uwarunkowania i następstwa niezrównoważonego rozwoju (ubóstwo, ruchy ludnościowe, etc.)

LITERATURA

Program stały

Opracowania wymagane na etapie szkolnym, okręgowym i centralnym:

Antoszewski A., Herbut R. (red.), Leksykon politologii, Wrocław 2004.

Antoszewski A., Herbut R. (red.), Demokracje zachodnioeuropejskie. Analiza porównawcza, Wydanie III zmienione, Wrocław 2008.

Antoszewski A., Partie i systemy partyjne państw Unii Europejskiej na przełomie wieków, Toruń 2009.

Antoszewski A., System polityczny RP, Warszawa 2012.

Baszkiewicz J., Powszechna historia ustrojów państwowych, Gdańsk 1998 i nast.

Cebul K., Zenderowski R., Wstęp do nauki o polityce, państwie i prawie, Warszawa 2006.

Dudek A., Historia polityczna Polski 1989–2012, Kraków 2013.

Giddens A., Socjologia, Warszawa 2006.

Heywood A., Politologia, Warszawa 2006.

Heywood A., Teoria polityki. Wprowadzenie, Warszawa 2009.

Izdebski H., Doktryny polityczno-prawne. Fundamenty współczesnych państw, Warszawa 2015.

Jarosz M. (red.), Polskie bieguny. Społeczeństwo w czasach kryzysu, Warszawa 2013.

Kukułka J., Historia współczesnych stosunków międzynarodowych 1945 – 2000, Warszawa 2001.

Kuźniar R., Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989–2010. Stosunki międzynarodowe na przełomie XX i XXI wieku, Warszawa 2011.

Kuźniar R. et al., Bezpieczeństwo międzynarodowe, Warszawa 2012.

Łoś-Nowak T. (red.), Współczesne stosunki międzynarodowe. Podręcznik akademicki, Wrocław 2010.

Malinowska I., Prawa człowieka i ich ochrona międzynarodowa, wyd. 2, Warszawa 2004.

Michalak B., Sokala A., Uziębło P., Leksykon prawa wyborczego i referendalnego oraz systemów wyborczych, Stan prawny na 1 stycznia 2013 r., Warszawa 2013.

Parzymies S., Popiuk-Rysińska I., Udział Polski w organizacjach międzynarodowych, Warszawa 2012.

Sarnecki P., Ustroje konstytucyjne państw współczesnych, Warszawa 2013.

Skarżyńska K., Człowiek a polityka. Zarys psychologii politycznej, Warszawa 2005.

Sobolewska-Myślik K., Partie i systemy partyjne na świecie, Warszawa 2010.

Społeczeństwo i Polityka. Podstawy Nauk Politycznych, red. naukowa cyklu: K.A. Wojtaszczyk i W. Jakubowski, Tom II Współczesne Systemy Rządów, red naukowa tomu: K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, P. Załęski, Warszawa 2017. (dostępne od października 2017).

Szul R., Język – naród – państwo. Język jako zjawisko polityczne, Warszawa 2009.

Wojciechowski S., Potyrała A. (red.), Bezpieczeństwo Polski: współczesne wyzwania, Warszawa 2014.

Wojtaszczyk K.A., Jakubowski W. (red.), Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, Warszawa 2007.

Wojtaszczyk K.A., Jakubowski W., Zamęcki Ł., Wiedza o społeczeństwie. Repetytorium maturalne, Warszawa 2012.

Wojtaszczyk K.A., Poboży M. (red.), Systemy polityczne państw Unii Europejskiej, tom I i II, Warszawa 2011.

Wojtaszczyk,  J. Szymańska, Uchodźcy w Europie. Uwarunkowania, istota, następstwa, Warszawa 2017.

Żmigrodzki M., Dziemidok-Olszewska B. (red.), Współczesne systemy polityczne, Warszawa 2013.

 

Program zmienny

Aktualne raporty Amnesty International Report, HRW World Report oraz indeksy korupcji Transparency International.

A. Antoszewski, Współczesne teorie demokracji, Warszawa 2016.

A. Antoszewski, Kryzys wyborów czy kryzys demokracji liberalnej?, Toruń 2017.

Antynomie i paradoksy współczesnej demokracji, pod red. M. Tobiasza, Warszawa 2016.

J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 2016.

I. Bokszczanin, Demokracja   lokalna próba konceptualizacji, w: I. Bokszczanin, A. Mirska, Demokracja lokalna w państwach Europy, Warszawa 2014

A. Chodubski, Wybory jako instytucja ładu politycznego, w: Czy upadek demokracji? Idee i wartości, pod red. A. Stelmacha, Poznań 2007.

R.A. Dahl, O demokracji, Kraków 2000.

Deficyt demokracji w Unii Europejskiej, pod red. K.A. Wojtaszczyka, J. Szymańskiej, Warszawa 2012.

T.G. Grosse, Kryzys demokracji w Europie, „Przegląd Europejski” 2014, nr 3, http://en.przegladeuropejski.wdinp.uw.edu.pl/zasoby/pliki/33/2014-3(33).pdf.

D. Held, Modele demokracji, Kraków 2010.

S. Huntington, Trzecia fala demokratyzacji, Warszawa 2009.

Kulturowe uwarunkowania rozwoju politycznego państw wschodnioazjatyckich, w: A. Grzywacz, Ł. Zamęcki, Kultura–gospodarka–polityka: o singapurskiem modelu rozwoju i jego implementacji w CHRL, Warszawa 2016.

J. Oniszczuk, Demokratyczne państwo prawne i zaufanie, w: Współczesne państwo w teorii i praktyce. Wybrane elementy, pod red. J. Oniszczuka, Warszawa 2011.

Populizm, pod red. O. Wysockiej, Warszawa 2010.

Społeczeństwo obywatelskie, pod red. M. Witkowskiej i A. Wierzbickiego, Warszawa 2005.

W. Szewczak, Jak zmierzyć demokrację? Skale pomiaru demokracji politycznej stosowane w politologii porównawczej, „Przegląd Politologiczny” 2011, nr 1, https://wnpid.amu.edu.pl/images/stories/pp/pp-1-2011/121-138.pdf.

Transformacje demokracji: doświadczenia, trendy, turbulencje, perspektywy, pod red. L.W. Zachera, Warszawa 2011.

I. Zawiślińska, Państwo i gospodarka, w: Współczesne państwo w teorii i praktyce. Wybrane elementy, pod red. J. Oniszczuka, Warszawa 2011.