A. STRUKTURY I MECHANIZMY ŻYCIA POLITYCZNEGO W POLSCE I ŚWIECIE

1. Kultura polityczna społeczeństwa. Stosunki społeczne i sposoby ich kształtowania. Rola państw w instytucjonalizacji życia społecznego. Naród i państwo. Typy i przemiany kultur. Kształtowanie kultury ogólnonarodowej i jej pluralizm. Rola tradycji i podstawowych źródeł kultury narodowej a nowoczesność i uniwersalizm w życiu kulturalnym. Dziedzictwo narodów – wartości, symbole i pomniki kultury. Konflikt norm, obyczajów i stylów życia. Tolerancja w życiu społecznym. Rola kościołów w kształtowaniu świata wartości. Inteligencja i jej wpływ na przemiany społeczne.
2. Państwo. Koncepcja roli państwa we współczesnym świecie. Problem suwerenności zewnętrznej i wewnętrznej. Struktura terytorialna. Zagadnienie autonomii. Problem samorządności. Federalizm. Państwo jako struktura administracyjna. Sposoby klasyfikowania państw (liberalne – totalitarne, autorytarne – demokratyczne). Zasady ustrojowe państw. Konstytucja i jej rola we współczesnym państwie. Symbolika narodowa.
3. Systemy polityczne. Demokracja bezpośrednia i pośrednia. Rola opinii publicznej we współczesnym państwie i sposoby jej kształtowania. Pluralizm we współczesnym świecie. Typy systemów politycznych. Partie, systemy partyjne i ich wpływ na funkcjonowanie państwa. Partie i ruchy polityczne we współczesnej Polsce (geneza i założenia programowe). Rola związków zawodowych. Życie polityczne w państwie, w regionie i w zbiorowościach lokalnych. Sąsiedzi Polski – transformacje ustrojowe.
4. Transformacja polskiego systemu politycznego. Od państwa totalitarnego do liberalnego, od państwa autorytarnego do demokratycznego. Od zasad monopolu partii komunistycznej do pluralizmu politycznego. Od zasady jednolitości władzy do trójpodziału władzy. Kształtowanie społeczeństwa obywatelskiego – rola samorządu terytorialnego.
5. System organów państwa. Tradycje polskiego parlamentaryzmu. Parlament w systemie organów państwa. Sejm i Senat (struktura organizacyjna, mechanizmy działania, kompetencje). Władza wykonawcza a władza ustawodawcza. Struktura i kompetencje władzy wykonawczej w Polsce. Inne naczelne organy państwa. Państwo prawa. Władza sądownicza. Instytucje ochrony prawnej. Rzecznik praw obywatelskich. System źródeł prawa w Polsce. Prawo a inne systemy normatywne.
6. Prawa człowieka we współczesnym świecie. Kształtowanie się idei praw człowieka i obywatela. Prawa i wolności obywatelskie. Zasady i instytucje kontroli przestrzegania praw. Gwarancje międzynarodowe i wewnątrzkrajowe przestrzegania praw. Inicjatywy społeczne na rzecz praw człowieka i obywatela. Prawa człowieka we współpracy europejskiej. Prawa człowieka jako przedmiot zainteresowania ONZ. Prawa człowieka jako strefa polityki zagranicznej państwa. Rola jednostki w życiu społeczeństwa. Instrumentalizm polityczny w sferze realizacji praw człowieka i obywatela – współzależność polityki i ekonomiki. Przykłady naruszania praw człowieka i obywatela we współczesnym świecie. Ochrona praw człowieka w Polsce – historia i teraźniejszość. Terroryzm polityczny i terroryzm państwowy a prawa człowieka i obywatela. Nacjonalizm ekonomiczny.
7. Współczesna myśl polityczna. Ideologie, doktryny polityczne i ruchy społeczne. Liberalizm i neoliberalizm. Konserwatyzm. Chrześcijańska demokracja. Socjaldemokracja. Ideologie narodowe. Faszyzm. Komunizm. Ruchy społeczne w świecie i Polsce (ruchy alternatywne wśród młodzieży, inicjatywy społeczne w środowiskach lokalnych).
8. Współczesne stosunki międzynarodowe. Mechanizmy, szanse i bariery międzynarodowej współpracy politycznej. Ugrupowania polityczne i militarne – geneza, funkcje, przyszłość. Problemy bezpieczeństwa w skali globalnej i regionalnej. Organizacje międzynarodowe – funkcje i znaczenie. Współpraca regionalna. Tworzenie regionów przygranicznych. Znaczenie regionalizacji w przełamywaniu barier narodowościowych i etnicznych i w niwelowaniu lokalnych zagrożeń cywilizacyjnych. Regionalizacja etapem we współpracy i integracji gospodarczej.

B. PRZEMIANY SPOŁECZNO-GOSPODARCZE WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE I POLSCE

1. Społeczeństwo globalne i grupy społeczne. Współczesne teorie uwarunkowania społecznego. Wielkie i małe struktury społeczne. Problem władzy w strukturach społecznych. Relacje między wielkimi strukturami społecznymi. Konflikty społeczne. Rola małych grup społecznych w funkcjonowaniu struktur społecznych. Rodzina jako podstawa organizacji społeczeństwa. Społeczności etniczne i terytorialne. Struktura społeczna współczesnego społeczeństwa polskiego (mniejszości narodowe i wyznaniowe, zróżnicowanie warstwowe). Wpływ transformacji ustrojowej na zmiany struktur społecznych.
2. Struktura i procesy demograficzne. Procesy rozwoju ludności i ich następstwa społeczno-gospodarcze. Zmiany pokoleniowe. Przemiany struktur ludnościowych Polski na tle procesów ludnościowych świata.
3. Struktura gospodarki i struktura społeczno-zawodowa. Restrukturyzacja gospodarki. Przekształcenia własnościowe w gospodarce. Prywatyzacja. Reprywatyzacja. Hierarchia zawodów. Procesy urbanizacji i ich następstwa. Społeczno-gospodarcze problemy wsi i rolnictwa.
4. Kryzysy społeczne. Ekonomiczne i polityczne podłoże konfliktów i kryzysów społecznych. Zmiany stosunków własnościowych.
5. Dylematy interwencji państwa w życie gospodarcze. Cele i metody polityki społecznej w systemie gospodarki rynkowej.Podstawowe kwestie społeczne współczesnej Polski – inicjatywy ludności, zbiorowości, organów państwa w ich przezwyciężaniu.
6. Gospodarka rynkowa we współczesnym świecie. Strukturalne przemiany w gospodarce światowej. Perspektywy integracji europejskiej i rozwoju rynku światowego. Główne kategorie ekonomiczne gospodarki rynkowej. Problemy własnościowe, konkurencja, rynek pracy. Procesy krystalizacji stosunków własnościowych i struktury społecznej. Przejawy i konsekwencje rywalizacji między najwyżej rozwiniętymi państwami zachodnimi. Współczesne czynniki i uwarunkowania rozwoju gospodarczego. Nowoczesne technologie i gałęzie gospodarki (informatyka). Rozwój gospodarczy w regionach świata – trwałość głównych ośrodków siły gospodarczej. Zagadnienia transformacji technologii i wiedzy naukowo-technicznej. Uwarunkowania i formy integracji gospodarczej. Społeczne, ekonomiczne i polityczne przyczyny i konsekwencje migracji ludności we współczesnym świecie. Wewnętrzne i zewnętrzne ograniczenia rozwoju gospodarczego. Problem zadłużenia jako bariera wzrostu gospodarczego.
7. Zagrożenia cywilizacyjne we współczesnym świecie. Społeczne konsekwencje rozwoju przemysłowego: problemy ludnościowe, surowcowe, energetyczne, żywnościowe, ekologiczne, katastrofy nuklearne. Demograficzny obraz świata. Nierówności rozwoju ludności. Ekologia jako problem światowy, źródła zanieczyszczeń środowiska, lokalne katastrofy ekologiczne, transfer zanieczyszczeń środowiska. Rolnictwo i wyżywienie, przyczyny głodu i niedożywienia, drogi postępu. Rolnictwo a ekologia. Problemy energetyczne świata, źródła energii i surowców, poszukiwanie nowych zasobów energetycznych, nowoczesne technologie – możliwości i ograniczenia. Procesy urbanizacji – aspekty ekonomiczne, społeczne i ekologiczne. Perspektywy i szanse rozwiązywania problemów globalnych w warunkach rozbrojenia, trwałego pokoju i współpracy międzynarodowej, znoszenia bloków militarnych i wyrównywania poziomów rozwoju krajów i kontynentów. Problemy konwersji przemysłu zbrojeniowego na cele cywilne.

1. Etyka jako nauka i praktyka. Etyka jako nauka. Etyka a moralność, etyka jako teoria moralności. Etyka a etos.  Etyka a etologie. Główne szkoły współczesnej etyki.
2. Tradycyjne źródła etyczne Europy. Etyka starożytnych Greków. Ewangelia i wielkie religie jako źródła różnych kodeksów etycznych. Etyka św. Tomasza i etyka scholastyczna. Etyka w myśli Machiavellego, Hobbesa, Locke’a.
3. Źródła ideowe etyki nowożytnej i współczesnej. Etyka oświecenia francuskiego, brytyjskiego i niemieckiego. Szkoły etyczne XIX i XX w. Etyka i etycy wieku XX.
4. Prawa człowieka jako źródła norm etycznych we współczesnym świecie. Ogólna charakterystyka praw człowieka i ich najważniejszych źródeł. Kategorie i typologie praw człowieka. Aksjologia praw człowieka.
5. Aksjologia Unii Europejskiej. Aksjologia prawa Unii Europejskiej. Karta Praw Podstawowych (zakres i wykładnia praw i zasad oraz zakres zastosowania). UE a Europejska Karta Praw Człowieka. Działalność Europejskiej Grupy ds. Etyki przy Komisji Europejskiej.
6. Etyka w polityce. Cnoty i instytucje polityczne. Etyka przekonań i odpowiedzialności. Między polityczną grą a politycznym kłamstwem. Język polityki. Konkurencja i walka polityczna. Pokojowe rewolucje XX w. Problem pojednania i przebaczenia w polityce.
7. Etyka w życiu gospodarczym. Moralność w gospodarce jako dobro rzadkie. Etyka usposobienia i odpowiedzialności. Etyka cnót i instytucji. Zysk jako cel czy środek? Przedsiębiorstwo jako podmiot moralny. Społeczna odpowiedzialność biznesu.
8. Etyka w mediach. Prawdomówność, odpowiedzialność za słowo, tajemnica dziennikarska. Niezależność i poglądy polityczne dziennikarza. Kodeksy dobrych praktyk. Rada Etyki Mediów.
9. Etyka w administracji publicznej. Etyka zawodowa. Moralność zawodowa a moralność ogólnoludzka. Zawód zaufania publicznego, etyka urzędnicza, etos urzędniczy, kodeks etyczny urzędnika. Europejski Kodeks Dobrej Administracji.
10. Etyka w medycynie i bioetyka. Dylematy etyczne współczesnej medycyny. Spory moralne wokół aborcji, eutanazji, transplantacji, inżynierii genetycznej, technologii reprodukcyjnych. Standardy Konwencji Bioetycznej Rady Europy z Oviedo.
11. Etyka w nauce. Nauka a wartości. Warsztat aksjologiczny naukowca i studenta. Problem autorytetu naukowca. Własność intelektualna.
12. Etyka i prawo. Wspólność i rozbieżność etyki i prawa, przykłady i granice kodyfikacji norm moralnych. Normy moralne jako przedpole norm prawnych. Pozytywizm prawny. Etyka w stanowieniu i wykonywaniu prawa.
13. Etyka w sporcie. Zasady Fair Play. Problem agresji, dopingu i korupcji w sporcie. Kodeksy etyczne w sporcie.
14. Etyczne dylematy i aspekty współczesnych stosunków międzynarodowych. Normy moralne na tle innych norm międzynarodowych. Normy moralne jako wyraz tożsamości cywilizacji. Kluczowe kwestie etyczne w działalności aktorów globalnych (przykład USA). Etyczne aspekty konfliktów międzynarodowych. Problem pokoju i pojednania.
15. Etyka jako „siła bezsilnych” w XX. Wybrane przykłady i świadkowie wartości moralnych w życiu politycznym XX w.: O. Schimek, D. Hammarskjold, M. Gandhi, M. L. King, V. Havel, N. Mandela, Matka Teresa z Kalkuty, Jan Paweł II, Aung San Suu Kyi.
16. Dysfunkcjonalność moralna sfery polityczne i gospodarczej. Wybrane przykłady. Dysfunkcje sfery publicznej, letaprywacja, nieuczciwy lobbing, korupcja, klientelizm polityczny, konflikt interesów.

Zawodników przystępujących do udziału w Olimpiadzie na wszystkich jej etapach obowiązuje znajomość literatury zalecanej przez Komitet Główny Olimpiady. Wykazy zagadnień do egzaminu ustnego i lektur są aktualizowane i corocznie publikowane. Źródłem informacji o współczesnych wydarzeniach w kraju i świecie jest ponadto publicystyka prasowa i radiowo-telewizyjna. Uczestnicy Olimpiady winni wykazać się znajomością problemów podejmowanych na łamach prasy o zasięgu krajowym i międzynarodowym, szczególnie w czasopismach zalecanych przez organizatorów zawodów.

Opracowania i dokumenty

1. Amsterdamski S., Tertium non datur? Szkice i polemiki, (s.129-154), Warszawa 1994.
2. Antoszewski A., Herbut R. (red.), Demokracje zachodnioeuropejskie. Analiza porównawcza, Wrocław 2008.
3. Antoszewski A., Herbut R. (red.), Demokracje Europy Środkowo-Wschodniej w perspektywie porównawczej, Wrocław 1998.
4. Antoszewski A., Herbut R. (red.), Leksykon politologii: wraz z aneksem: praca zbiorowa, Wrocław 2003.
5. Antoszewski A., Herbut R.,  Systemy polityczne współczesnej Europy, Warszawa 2007.
6. Balicki J., Imigranci z krajów muzułmańskich w Unii Europejskiej. Wyzwania dla polityki integracyjnej, Warszawa 2010.
7. Barcz J., Kawecka-Wyrzykowska E., Michałowska-Gorywoda K., Integracja europejska, Warszawa 2007.
8. Barcz J., Unia Europejska na rozstajach: Traktat z Lizbony: dynamika i główne kierunki reformy ustrojowej (Wydanie 2), Warszawa 2010.
9. Baszkiewicz J., Powszechna historia ustrojów państwowych, Sopot 2001.
10. Budnikowski A., Międzynarodowe stosunki gospodarcze, Warszawa 2006.
11. Bourke V. J., Historia etyki, Toruń 1994.
12. Cebul K., Zenderowski R., Wstęp do nauki o polityce, państwie i prawie, Warszawa 2006.
13. Cebul K., Krycki M., Zenderowski R, Międzynarodowe stosunki kulturalne, Wydawnictwo Naukowe PWN 2010.
14. Chmaj M., Skrzydło W., System wyborczy w Rzeczypospolitej Polskiej, Zakamycze 2005.
15. Chyliński M., S. Russ-Mohl,  Dziennikarstwo, (rozdział  XIV) Warszawa 2008.
16. Cziomer E. (red.), Międzynarodowe stosunki polityczne, Kraków 2008.
17. Havel V., Siła bezsilnych, w: J. Baluch (oprac.), Antologia czeskiego eseju, Kraków 2001.
18. Dylus A., Globalizacja. Refleksje etyczne, (rozdział  VII i VIII), Wrocław 2005.
19. Filipowicz S. i inni (red.), Historia idei politycznych: wybór tekstów, tom I i II, Warszawa 2002.
20. Firlit-Fesnak G., Szylko-Skoczny M. (red), Polityka społeczna, Warszawa 2008.
21. Friedman M., Friedman R., Wolny wybór, Sosnowiec 2006.
22. Golinowska S., Boni M. (red.), Nowe dylematy polityki społecznej, Warszawa 2006.
23. Haliżak E., Kuźniar R. (red.), Stosunki międzynarodowe. Geneza, struktura, dynamika, Warszawa 2006.
24. Heywood A., Politologia, Warszawa 2006.
25. Itrich-Drabarek J., Uwarunkowania, standardy i kierunki zmian służby cywilnej w Polsce na tle europejskim, (rozdział. IV i VI),Warszawa 2010.
26. Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej.
27. Kodeks etyki dziennikarskiej Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich.
28. Konwencja o ochronie praw człowieka i godności istoty ludzkiej w odniesieniu do zastosowań biologii i medycyny (Rada Europy, Oviedo 1997).
29. Kulesza M., Niziołek M., Etyka służby publicznej, Warszawa 2010.
30. Kowalczyk K., Partie i system partyjny III RP, Toruń 2011.
31. Księżpolski M i in. (red), Polityka społeczna w kryzysie, Warszawa 2009.
32. Kuźniar R., Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989-2010. Stosunki międzynarodowe na przełomie XX i XXI wieku, Warszawa 2011.
33. Łoś-Nowak T., Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota – mechanizmy działania – zasięg, Wrocław 2004.
34. Łoś-Nowak T. (red.), Współczesne stosunki międzynarodowe. Podręcznik akademicki, Wrocław 2008.
35. MacIntyre A., Krótka historia etyki, Warszawa 2002.
36. Malinowska I.,  Prawa człowieka i ich ochrona międzynarodowa, wyd. 2, Warszawa 2004.
37. Marciniak E. Mołdawa T., Wojtaszczyk K.A.,  Etyka i polityka, Warszawa 2001.
38. Mazurkiewicz P., Sowiński S. (red.), Religia i konserwatyzm: sprzymierzeńcy czy konkurenci?, Wrocław – Warszawa – Kraków 2004.
39. Mazurkiewicz P., Przemoc w polityce, Wrocław 2006.
40. Michałowska G. (red.), Mały słownik stosunków międzynarodowych, Warszawa 1997.
41. MołdawaT., Szymanek J., Parlament, prezydent, rząd. Zagadnienia konstytucyjne na przykładach wybranych państw, Warszawa 2008.
42. Parzymies S., Popiuk-Rysińska I. (red.), Polska w organizacjach międzynarodowych, Warszawa 2002.
43. Skrzydło W., Ustrój polityczny RP w świetle Konstytucji z 1997 r., Wyd. 6., stan prawny na 1 marca 2009 r., Warszawa 2009.
44. Sobolewska-Myślik K., Partie i systemy partyjne na świecie, Warszawa 2010.
45. Sowiński S., Węgrzecki J. (red.),  Suwerenność państwa i jej granice, Warszawa 2010.
46. Sozański J., Prawa człowieka w Unii Europejskiej: (po Traktacie Lizbońskim), Warszawa 2010.
47. Szmulik B., Żmigrodzki M. (red.), Wprowadzenie do nauki o państwie i polityce, Lublin 2002.
48. Świerkocki J., Zarys międzynarodowych stosunków gospodarczych, Warszawa 2004.  
49. Tatarkiewicz W., Historia filozofii, T.1-3, Warszawa 1993.
50. Tischner J., Etyka Solidarności oraz Homo Sovietikus, Kraków 2005.
51. Weber M.,  Polityka jako zawód i powołanie, Kraków 1998.
52. Wilkin J. (red), Teoria wyboru publicznego. Wstęp do ekonomicznej analizy polityki i funkcjonowania sfery publicznej, Warszawa 2005.
53. Wojtaszczyk K.A. (red.), Wiedza o społeczeństwie: podręcznik: liceum ogólnokształcące, liceum profilowane, technikum: kształcenie w zakresie podstawowym, Warszawa 2005.
54. Wojtaszczyk K.A. (red.), Wiedza o społeczeństwie: podręcznik: liceum ogólnokształcące, liceum profilowane, technikum: kształcenie w zakresie rozszerzonym, Warszawa 2005.
55. Wojtaszczyk K.A. (red.), Integracja europejska, Warszawa 2006.
56. Wojtaszczyk K.A., Jakubowski W. (red.), Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, Warszawa 2007.
57. Zenderowski R., Stosunki międzynarodowe. Vademecum, Wrocław 2006.
58. Zenderowski R., Rudowski A., Zjawiska i procesy dezintegracji w postzimnowojennej Europie, Warszawa 2010.
59. Zięba R. (red.), Wstęp do teorii polityki zagranicznej państwa, Toruń 2004.
60. Zięba R, Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa Unii Europejskiej, Warszawa 2007.
61. Zięba R., (red.), Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie, Warszawa 2008.
62. Zięba R., Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie, Warszawa 2010.
63. Żukrowska K., Stryjek J. (red.), Polska w Unii Europejskiej, Warszawa 2004.

Prasa i periodyki naukowe

1. „Forum” – tygodnik
2.  „Gazeta Wyborcza” – dziennik
3. „Newsweek” – tygodnik
4. „Polityka” – tygodnik
5.  „Polski Przegląd Dyplomatyczny” – dwumiesięcznik
6. „Przegląd” – tygodnik
7.  „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej”
8. „Rzeczpospolita” – dziennik
9. „Studia politologiczne” INP UW
10.  „Sprawy Międzynarodowe” – kwartalnik
11. „Studia Politologiczne”
12.  „Uważam Rze” – tygodnik
13.  „Wprost” – tygodnik

• Zgłoszenie do udziału w olimpiadzie
• Protokół z przebiegu zawodów szkolnych olimpiady
• Skrócony protokół z przebiegu zawodów okręgowych olimpiady
• Karta uczestnika zawodów okręgowych/centralnych
• Karta nauczyciela - opiekuna
• Karta sekretarza okręgowego olimpiady